بىثمر است و بهترين روش شناخت يك شخص يا روشن كردن سرگذشت وى تحليل دقيق اوضاعى است كه در آن مىزيسته است .
مسعودى عرب خالص است و نسبت او به مسعود صحابى مىرسد « 1 » ظاهرا در آغاز قرن دهم به بغداد زاده و با همهء ميراث فرهنگى دوران خويش و نواحى مختلف علوم كاملا آشنا شده ، ولى جولانگاه حقيقى او سفرهاى فراوان و رابطهء بىواسطه با نمايندگان طبقات مختلف بوده است . سفرهاى وى همهء سرزمينهاى ميان هند و اقيانوس اطلس و درياى سرخ و درياى قزوين را در بر گرفته و محتملا چين و مجمع الجزاير مالايا را نيز ديده است . در موارد بسيارى از كتابهايش تاريخ سفرهاى خويش را به هر نقطهاى ذكر مىكند . اگر چه از روى سخنان خود او نمىتوانيم به طور دقيق مسير او را معيّن كنيم اين همه مىفهماند كه او بسيار سفر كرده است . اگر مؤلّفات مسعودى بخصوص دو كتاب بزرگ وى ، اخبار الزمان كه سى جلد بوده و تأليف آن به سال 943 / 332 ه . آغاز شده و كتاب الأوسط ، از ميان نرفته بود شخصيّت وى به عنوان نويسنده جلوهء بيشتر داشت . متأسّفانه با اين كتابها فقط در خلال اقتباساتى ناچيز و كم اهميّت آشنا مىتوان شد ، و گاه انتساب آن نيز مشكوك است . 3 از ميان همهء مؤلّفات وى كه فقط به نام معروف است ، از روى دو كتاب مىتوان تصويرى از فعّاليّت علمى وى به دست داد :
يكى مروج الذّهب و معادن الجوهر 4 كه از همهء مؤلفات تاريخى او مختصرتر است ، و ديگر كتاب التّنبيه و الإشراف كه مطالب جغرافيايى به معنى درست دارد ، و هر دو كتاب شاهد زندهء اين نكته است كه جدا كردن كتابهاى تاريخى و جغرافيايى از يكديگر آسان نيست . تأليف كتاب اخير در سال وفات مسعودى به سر رسيده و خلاصهاى از دانستهها و تحليلى از همهء كتابهاى وى به دست مىدهد ، و از مقدّمهء آن تصويرى مشخّص از خلط موضوعات و فراوانى مطالب كتابهاى مفقود وى مىتوان داشت :
ابو الحسن علىّ بن حسين بن على مسعودى گويد : امّا بعد ، چون ما كتاب بزرگ خود ، اخبار الزّمان و من أباده الحدثان من الأمم الماضية و الأجيال الخالية و الممالك الدائرة را تأليف كرديم و كتاب الأوسط را در همين معنى از پى آن آورديم ، آنگاه متعاقب آن كتاب مروج الذّهب و معادن الجوهر فى تحف الأشراف من الملوك و اهل الدّرايات را به قالب تأليف ريختيم ، و كتاب الاستذكار لماجرى فى سالف الأعصار را متعاقب آن تاليف كرديم ، و در اين كتابها اخبار آغاز جهان را با آفرينش مردمان كه در زمين و ممالك به خشكى و دريا پراكنده
هامش
( 1 ) نسبت مسعودى به عبد الله بن مسعود مىرسد كه از صحابه بوده است . البته در سلسلهء نسبت او مسعود پدر عبد الله نيز هست ولى او از صحابه نبوده است . - مترجم عربى .