زبان خودش براى ما نقل كرده ، بدقّت تعيين كنيم . وى يك فصل از كتاب خويش را چنين آغاز مىكند :
مذهبهاى مردم چين و چيزى از اخبارشان ؛ آنچه راهب نجرانى ، باز گشتهء از چين ، به سال سيصد و هفتاد و هفت براى من نقل كرد . هفت سال پيش ، جاثليق اين مرد را كه از اهل نجران است به سوى چين فرستاد و هفت تن از نصارا را كه به كارهاى دينى مىپرداختند همراه او كرد . و پس از شش سال از آن جماعت اين راهب و يكى ديگر باز گشتند . من او را به دار الرّوم ، پشت كليسا ، بديدم كه مردى جوان و خوش قيافه بود و كم گفتار ، مگر آنكه از او چيزى پرسند . از علّت سفر او و سبب تأخيرش در اين مدّت دراز پرسيدم . از حوادثى كه در راه بر او گذشته و مانع رفتن شده بود سخن گفت و اينكه نصارايى كه به ديار چين بودهاند به عللى نابود شدهاند و در همهء آن سرزمين جز يكى نمانده و كليسايى داشتهاند كه ويران شده است . و چون كسانى نبودند كه به كار دينى آنان رسيدگى كنم در مدّتى كوتاهتر از آنچه رفته بودم بازگشتم . از جملهء حكايتهاى وى اين بود كه راههاى دريا دگرگونه شده و كار دريا تباهى گرفته و مردم مجرّب كم شدهاند و آفت و بيم به دريا پيدا شده با جزايرى كه راه را بريده است ، و تنها كسى كه تن به خطر دهد از آن راه مىرود . 209 ملاحظات اخير كه معلوم مىشود ثمرهء تجربهء شخصى است ، نشان مىدهد كه به هر حال سفر از راه دريا انجام شده است .
حكايتهاى راهب نجرانى بسيار مختصر است ، ولى از لحاظ تاريخ تمدّن آن دوران و اوضاع جارى چين جالب است 210 و از قرن هفدهم / يازدهم ه . نظر گوليوس خاورشناس را ، چنان كه از توضيحات وى بر رسالهء فرغانى معلوم مىشود ، 211 جلب كرده است . در آن موقع آشنايى دانشوران با جغرافياى عربى به مرحلهاى بود كه مدّت يك قرن تمام دربارهء اين روايت ترديد داشتند تا عاقبت صحّت آن به وسيلهء رنو تأييد شد 212 و در قرن بيستم فران ترجمهاى دقيق از آن آماده كرد و متن مؤلّف را دربارهء شرق اقصا بدان پيوست . 213 امّا عبارت صاحب الفهرست مايهء ضرر خود او شد ، زيرا فلوگل ، خاورشناس ناشر الفهرست ، دار الرّوم را كه يكى از محلّات بغداد بوده به معنى پايتخت دولت بيزانس گرفته و بر اساس آن نظريّه نادرستى ايراد كرده كه ابن نديم به سال 987 / 377 ه . به قسطنطنيه رفته و راهب نجرانى را به نزديك اياصوفيه ديده است . روزن ، عربشناس روسى ، 214 ضمن بحثى مفصّل اين خطا را فاش كرد ، ولى با كمال تأسّف تا به روزگار ما باز اين خطا گاه و بىگاه به دانش اروپايى راه مىيابد . 215
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 118
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١١٨