ممتاز نظير آنچه از آن سخن داشتيم به وجود نياورد . مجموعهء قصّههاى معروف به نام صد و يك شب 197 پيش از نيمهء دوم قرن چهاردهم تدوين نشده ، ولى شايد از قرن دهم / چهارم ه . به بعد شناخته بوده است . 198 از متن قصّهها معلوم مىشود كه مؤلّف با هزار و يك شب آشنا بوده ، امّا از مطالب آن نگرفته است . 199 در اين مجموعه حكايتى از جزيرهء كافور هست 200 كه از سفر دريايى به چين و از خمدان ، پايتخت آن ، سخن مىكند 201 و با حكايت ابن وهب رابطهء نزديك دارد . 202 منابع قصّهها بسيار فراوان است و تا كيهان نگارى ابن الوردى كه متعلّق به قرن چهاردهم / هشتم ه . است مىرسد . 203 بعدها خواهيم ديد كه به مرور قرون ، سير تكامل قصّههاى دريايى در قرن چهاردهم / هشتم ه . راهنماهاى دريا نوردى ناخدايان عرب را به وجود مىآورد كه در اقيانوس هند شهره بودند و ناخداى كشتى و اسكودوگاما يكى از آنها بود .
به دورانى كه در اين فصل از آن سخن داريم ، راه دريايى چين از راههاى ديگر كه از جاهاى دورى همانند سمرقند به آنجا مىرسيد آسانتر بود . مسعودى نقل مىكند : 204 تاجرى از اهل سمرقند از ولايت ما وراء النّهر كالاى فراوان از ديار خود بيرون شد و به عراق رسيد و از آنجا با كالاى خويش به سوى بصره رفت و به دريا بر نشست تا به ديار عمان رسيد به قصد كلّه ، كه نيمه راه چين يا مانند آن است ، به كشتى سوار شد . سپس اين تاجر از شهر كلّه به كشتيهاى چينى نشت و به خانفوا رسيد كه لنگرگاه كشتيهاست ، و به سبب بد رفتارى كه هنگام دريافت باج ديده بود به شكايت به سوى خمدان رفت 205 و حقوق خود را باز ستاند . 206 راه عبور اين سمرقندى به طور كلّى با راهى كه سليمان تاجر يا ابن وهب پيموده بود يكى است . و مسلّم است كه اين سفر از آسياى ميانه به چين منحصر به فرد نبوده است ، ولى دليلى نيست كه بتوان گفت در آن دوران اين راه دريايى به طور قطع بر راه خشكى چيره شده است .
باز هم مسعودى نقل مىكند :
در بلخ پيرى نكو روى را بديدم كه صاحب راى و فهم بود و بارها به چين رفته امّا هرگز به دريا بر ننشسته بود ، و بسيارى مردم را بديدم كه از ديار سغد بر كوههاى نوشادر به سرزمين تبّت و چين رفته بودند . 207 اين راه اخير را منابع چينى نيز مىشناسند . 208 بدشوارى مىتوانيم راه عبور راهب نجرانى را ، كه به سال 987 / 377 ه . صاحب كتاب الفهرست او را ديده و حكايات وى را از
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 117
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١١٧