دخويه ، و فران نشان داده كه سفرهاى سندباد در همان محيط قصّههاى سليمان تاجر و در مكان آن يعنى سيراف و بصره و بغداد و تقريبا در همان دوران يعنى حدود سال 900 / 287 ه . 189 به وجود آمده است ، ولى فران و كازانووا متّفقا گفتهاند كه اين قصّهها از قصّههاى ديگر قديميتر است ، زيرا نامى از چين در آن نيست 190 و معلوم مىدارد كه به دوران پيدايش قصّههاى سندباد اين سرزمين را كمتر مىشناخته يا مطلقا نمىشناختهاند . 191 كازانووا تاريخ آن را به طور مشخّص به دوران رشيد مىبرد 192 ولى عرصهء حوادث قصّهها هند و مجمع الجزاير مالايا بوده است و جاى بعضى از حوادث آن را دقيقا مىتوان تعيين كرد . سفرنامهء سندباد بر سرگذشت قدّيسان قرون وسطاى اروپا نفوذ آشكار داشته . افسانهء قدّيس براندن ، كه به اوايل قرن يازدهم / پنجم ه .
باز مىگردد ، 193 در بسيارى موارد از اين قصّهها مايه دارد . 194 نيز نفوذ سفرهاى دريايى را بر افسانههاى اخروى مسيحيگرى اروپا از ياد نبايد برد . 195 چنان كه ديديم قصّههاى دريايى با بلاد مشرق همچون چين و هند ارتباط نزديك دارد ولى بر اين نواحى ، سواحل آفريقاى شرقى و مخصوصا سرزمين معروف زنگ را كه بتقريب همان زنگبار كنونى است ، مىتوان افزود . كتابى كه كمى پس از اين ، در حدود سال 953 / 342 ه .
تأليف شده در اين سلسله مقامى معتبر دارد . منظور مجموعهء عجائب الهند ، تأليف بزرگ بن شهريار است كه جاشويى از رامهرمز خليج فارس بوده است . دربارهء وى بجز آنچه از قصّههايش به دست مىآيد اطّلاعى در دست نيست . اهميّت مؤلّف قصّهها از داستانسراى اصلى كه قصّهها را از كلمات وى گرفته كمتر است ، زيرا قصّه پردازان ديگر از جاشوان و ناخدايان و تاجران وابسته به سالهاى 900 - 953 / 288 - 342 ه . در آن شركت داشتهاند . به نظر فران بعضى از قصّههاى اين مجموعه به پايان قرن دهم باز مىگردد . 196 در اين مجموعه مانند كتاب ابو زيد سيرافى با يك قصّهء منظّم سر و كار نداريم ، بلكه تعدادى قصّههاى متفرّق است كه درازى و كوتاهى آنها از دوازده صفحه تا چند سطر مىرسد ، چنان كه مطالب آن نيز متنوع است . يك جا وصف كوتاه ماهى يا گياه يا اعجوبهاى است و جاى ديگر گزارش يك حادثهء خشكى يا دريايى است كه گاهى شكل داستان خطر جويى يا درام اخلاقى به خود مىگيرد كه با مهارت هنرى فراوان عرضه مىشود . از اين گفت و گوى كلّى احساس توان كرد كه اين قصّهها متعلّق به سخن پردازى هنرمند است كه قصّهء خويش را به سبكى زنده و روان و به وضعى تجسّم بخش و مؤثّر عرضه مىدارد . بدين جهت كار وى يك اثر ادبى ممتاز است كه ارزش آن از بهترين قسمتهاى سندباد كمتر نيست و گاه برتر از آن است . و از دههء نهم قرن گذشته يك چاپ نفيس از كتاب عجائب الهند در دسترس همگان قرار گرفته است .
رشتهء قصه پردازى دريايى در نوشتههاى عربى قرنهاى دراز ادامه داشت ، ولى آثارى
تاريخ نوشته هاى جغرافيايى در جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 116
مساهمون: ابوالقاسم پاينده
ص١١٦