تلفظ اين حروف ، صدا شباهت به صفير و سوت پيدا مىكند « 1 » . صفير از علايم قوّت حرف است . صاد به دليل دارا بودن صفات اطباق و استعلا ، بيشترين صفير را و پس از آن زاى ( به سبب جهرى كه دارد ) از قوىترين حروف صفير است در حالى كه سين به دليل مهموس بودن ، ضعيفترين حرف صفير است .
13 - حروف « قلقله » « 2 » :
به آن « لقلقه » هم گفته مىشود . پنج حرف ( قطب جد ) صفت قلقله دارد . سبب نام گذارى حروف قلقله اين است كه هنگام ساكن خواندن اين حروف و اتمام تلفظ آنها ، صدايى شبيه « نبره » « 3 » ظاهر مىشود . اين صدا هنگام وقف بر حروف قلقله آشكارتر از به وصل خواندن آنهاست . گفتهاند : اين صفت در اصل از آن قاف است ؛ زيرا قاف حرفى است كه تلفظ ساكن آن ، جز با آوردن صدايى اضافى ، مقدور نيست و اين به سبب شدّت استعلاى آن است و ديگر حروف را به سبب شباهتشان به قاف ، قلقله دادهاند .
خليل بن احمد مىگويد : قلقله ؛ يعنى صيحه و فرياد شديد . و لقلقه به معناى شدّت صداست « 4 » .
هامش
( 1 ) . دكتر انيس در الاصوات اللغويه ، ص 62 دربارهء سبب نامگذارى آواهاى صفير مىگويد : به اين دليل كه موقع تلفظ اين حروف ، مجراى هوا در مخرج آنها كاملا تنگ شده و صفير بلندى ايجاد مىشود كه ديگر آواها ، صفيرى به اين بلندى ندارند .
( 2 ) . الرعايه ، ص 100 و ابراز المعانى ، ص 754 .
( 3 ) . يعنى بالا بردن آواز پس از پايين بودن آن ( فرهنگ لاروس ، ج 2 ، ص 2020 . م . )
( 4 ) . در العين ، ج 5 ، ص 26 آمده است : قلقله ، يعنى صيحه و فرياد شديد و زيادى و اضافهء از كلام . . . و لقلقه به معناى فرياد شديد و شدت اضطراب چيزى به سبب حركت آن است ( النّشر ، ج 1 ، ص 203 ) .
دكتر كمال بشر در الاصوات ، ص 116 مىنويسد : لزوم ايجاد صدايى جزئى يا حركتى خفيف هنگام ساكن بودن حروف قلقله ، به اين باز مىگردد كه تلفظ اين حروف بايد به طور كامل تحقق يابد ، زيرا دو ويژگى انفجارى بودن و جهر را دارند ، و عدم قلقله موجب كاهش شدّت ( انفجارى بودن ) و جهر آنهاست .
تفسير مطلب چنين است : هنگام تلفظ اين آواها به صورت كامل ، واضح و در حالت سكون - به ويژه