قوىترين حرف اطباقى است . اطباق ظاء كمتر است و سبب آن رخوت [ سست ادا شدن ] و انحراف ظاء به سوى تيغهء زبان و پايهء دندانهاى پيشين بالاست . صاد و ضاد از نظر اطباق در مرتبهء وسط هستند .
9 - حروف « انفتاح » :
غير از چهار حرف اطباق ، بقيهء حروف ، حروف انفتاح نام دارند ؛ زيرا هنگام تلفظ آنها ، زبان و هوا با كام بالا انطباق نمىيابد و هوا بين زبان و كام محصور نمىشود ، بلكه ميان آنها باز بوده و هوا خارج مىشود « 1 » .
10 - حروف « استعلا » :
هفت حرف داراى استعلاست : حروف اطباق و غين ، خاء و قاف . سبب نام گذارى حروف استعلا اين است كه هنگام تلفظ اين حروف ، صدا به طرف كام بالا مىرود . بنابراين ، صدايى كه به وسيلهء هوا بالا آمده ، با بخشى از زبان و كام انطباق پيدا مىكند . البته در حروف اطباق چنين است ، ولى با غين ، خاء و قاف صدا حالت انطباق ندارد بلكه صدا تنها حالت استعلا دارد « 2 » .
11 - حروف « استفال » :
غير از حروف استعلا ، بقيهء حروف صفت استفال دارند . علت نام گذارى استفال اين است كه در تلفظ اين حروف ، زبان - با توجه به مخارج آنها - به سوى كف دهان پايين مىآيد « 3 » .
12 - حروف « صفير » :
سه حرف زاى ، سين و صاد حروف صفير است ؛ زيرا هنگام
هامش
( 1 ) . سر الصناعه ، ص 70 و الرعايه ، ص 98 .
( 2 ) . نزد آواشناسان ، غين و خاء حروف « نرم كامى » هستند . اين دو حرف با بالابردن عقب زبان به طرف نرم كام و تنگ شدن مجراى هوا توليد مىشوند ، تا جايى كه هوا اجازهء خروج پيدا كند ، به همين جهت اين دو را از آواهاى استعلايى يا داراى تفخيم جزيى شمردهاند . هنگام تلفظ قاف ، عقب زبان و زبان كوچك محكم به هم مىچسبند ، به اين دليل قاف را نيز جزو حروف « نرم كامى » قرار دادهاند . ( دكتر احمد مختار ، ص 272 ، 278 ) .
تفاوت اين سه آوا با آواهاى اطباقى اين است كه در اين سه آوا ، بالا رفتن عقب زبان به سوى نرم كام يا زبان كوچك ، موجب توليد صداست ، اما در آواهاى اطباقى زبان به طرف نرم كام بالا مىرود ، ولى بخش ديگرى از زبان در خارج شدن صداى آنها دخالت دارد .
( 3 ) . سر الصناعه ، ص 71 ؛ الرعايه ، ص 99 و ابراز المعانى ، ص 752 .