اين صورت فرقى ندارد كه ما قبل ، أم استفهام باشد ، يا خبر . « أم » دوّم به معناى « بل » به كار نمىرود ، « أخطل » مىگويد :
كذبتك عينك ، أم رأيت بواسط * غلس الظّلام من الرّباب خيالا
« 1 » ابو عبيده مىگويد : در اين شعر سؤال نكرده است ، بلكه به طور قطع او را تماشاگر خوانده است « 2 » . در اين كه ( أم ) حرف عطف است يا نه ، اختلاف است . اهل مغرب « 3 » مىگويند : أم در جمله و غير جمله ، حرف عطف نيست . ابن مالك گفته است : « ام » گاهى براى حرف عطف مفرد است ؛ مانند قول عرب « انّها لإبل أم شاء » « 4 » اين جا « أم » براى إضراب ( برگشتن از حكم ) است ، در حالى كه ما بعدش را به ما قبل عطف مىكند . « 5 »
بنابراين هنگامى كه « ام » منقطعه باشد ، جايز است بر ما قبل آن وقف شود و از
هامش
( 1 ) چشم تو به تو دروغ نشان داده ، و تو در تاريكى شب در شهر واسط ، از رباب شبحى را ديدهاى .
بيت بالا در برخى از كتب نحوى و غير نحوى آمده است ، ولى استشهاد به آن متفاوت است .
سيبويه در الكتاب ، ج 1 ، ص 484 مىنويسد : خليل تصور كرده است كه قول « اخطل » مانند إنّها لابل أم شاة است و جايز است « كذبتك » را استفهام دانست و الف استفهام حذف مىگردد .
مبرّد در المقتضب ، ج 3 ، ص 295 مىگويد : جايز است « أكذبتك عينك » باشد ، پس الف حذف شده است ، و مىتواند « كذبتك عينك » خبر باشد ، سپس ترديد كرده كه ديده است يا نه ؟ پس از آن سؤال كرده كه آيا ديده است ؟
( ر . ك : ابو عبيده مجاز القرآن ، ج 1 ، ص 56 ؛ ابن انبارى ، ص 195 ؛ ابن الشجرى ، ج 2 ، ص 335 ؛ سخاوى ، ص 208 ؛ مغنى ، ص 45 ؛ خزانة الأدب ، ج 4 ، ص 452 ؛ لسان العرب ، واژهء « غلس » و ديوان اخطل ، ص 385 ) .
( 2 ) مجاز القرآن ، ج 1 ، ص 56 .
( 3 ) « مغرب » به كشورهاى شمال افريقا شامل ليبى ، تونس ، الجزائر و مراكش اطلاق مىشود ( المنجد فى الاعلام ) . م .
( 4 ) يعنى اوّل متكلم حكم كرد به اين كه ، آن چه مىبينم شتر است ، سپس شك كرد و از اين حكم اعراض نمود و گفت : نه بلكه آن چه مىبينم رمهء گوسفندان است . م .
( 5 ) ابن مالك در شرح الكافية الشافيه ، ج 3 ، ص 1219 باب عطف مىگويد : ناگزيريم « ام » منقطعه را به معناى اضراب بگيريم و در بيشتر موارد با اضراب در حالت استفهام است . . . و از اين قبيل است قول عرب « إنّها لإبل ام شاة » ، گوينده اراده كرده است : بلكه آيا آن گوسفند است ؟ همچنين ر . ك :
مغنى اللبيب ، ص 46 .