ابو زيد مىگويد : « أم » زايده است و در « تبصرون » وقف جايز است . همچنين گفتهاند : « أم » در اين جا ، منقطعه است و در تقدير به معناى « بلكه من » است . به اين جهت « أم » به معناى « بل » بوده و ابتدا از آن جايز است . « 1 »
هروى « 2 » مىگويد : در قول خداوند
تَنْزِيلُ الْكِتابِ لا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ . أَمْ يَقُولُونَ [ افْتَراهُ ]
( سجده ، آيه 2 و 3 ) ، « أم » به معناى همزهء استفهام بوده و در تقدير چنين است : آيا مىگويند دروغى است كه خود بافته است ؟ « 3 » بنابراين ، ابتدا از « أم » جايز است .
او همچنين مىگويد : در مواردى كه ذكر خواهد شد ، « أم » در تمام آنها به معنى همزهء استفهام است براى اين كه در آنها جملهء استفهامى بر « أم » پيشى نگرفته است .
[ آن موارد عبارتاند از ] :
أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْئَلُوا رَسُولَكُمْ
( بقره ، آيهء 108 ) ؛
أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ
( فرقان ، آيهء 44 ) ؛
أَمْ لَهُ الْبَناتُ
( طور ، آيهء 39 ) ؛
أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ
( نساء ، آيهء 53 ) ؛
أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ
« 4 » ( بقره ، آيهء 140 ) ؛
أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ
( طور ، آيهء 30 ) ؛
هامش
( 1 ) ر . ك : الكتاب ، ج 1 ، ص 484 ؛ المقتضب ، ج 3 ، ص 295 و سخاوى ، ص 208 .
( 2 ) او « على بن محمّد » مؤلف كتاب الأزهيه و . . . است . در سال 415 ( ه ق ) وفات يافته است . ( إنباه الرواة ، ج 2 ، ص 311 و مقدمهء الأزهيه ) .
مطالبى كه در متن از قول هروى آمده است ، مؤلف آن را از « سخاوى » ، ص 208 نقل كرده است . اين مطالب در الازهيه ، ص 138 - 140 موجود است ، آن جا كه از موضع چهارم از مواضع « أم » كه به معناى الف استفهام است ، سخن مىگويد .
( 3 ) از نسخهء « ط » اين قسمت ساقط شده است ( در تقدير چنين است : آيا مىگويند دروغى است كه خود بافته است ) .
( 4 ) در نسخ اصلى كتاب با ياء مغايب آمده است ، كه قرائت ابو عمرو ، ابن كثير ، نافع و ابو بكر راوى عاصم است . ساير قراء سبعه ابن عامر ، حمزه ، كسائى و حفص ، « أم تقولون » يعنى با تاء مخاطب خواندهاند . ( السبعه ص 171 ؛ الكشف ، ج 1 ، ص 140 ؛ النّشر ، ج 2 ، ص 223 ) .