شين
« 1 » چنان كه گذشت شين از سومين مخرج دهان ( بعد از مخرج كاف ) خارج مىشود ، يعنى بين وسط زبان و سختكام ( وسط كام ) . شين حرفى مهموس ، داراى رخوت ، انفتاح ، استفال و تفشّى « 2 » است ، و شايسته است كه هنگام تلفظ ، تفشّى آن آشكار شود و اگر مشدّد باشد بايد تفشّى آن بيشتر شود ؛ مانند
فَبَشَّرْناهُ
« 3 » ( هود ، آيهء 71 ) . اگر شين ساكن باشد بايد با تفشّى و خالص تلفظ شود ، مانند
اشْتَراهُ
( بقره ، آيهء 102 ) ؛
يَشْرَبُونَ
( انسان ، آيهء 5 ) و
اشْدُدْ
( طه ، آيهء 31 ) . اگر بر كلماتى ، مانند
الرُّشْدُ
( بقره ، آيهء 256 ) وقف گردد ، بايد تفشّى آن آشكار شود و گرنه شبيه جيم مىشود .
اگر بعد از آن جيم بيايد ، بايد لفظ شين آشكار شود تا به جيم نزديك نشود « 4 » ، مانند
شَجَرَ بَيْنَهُمْ
( نساء ، آيهء 65 ) و
شَجَرَةٌ تَخْرُجُ
( صافات ، آيهء 64 ) و مانند آن .
صاد
« 5 » همانطور كه گفتيم صاد از نهمين مخرج دهان يعنى مخرج زاى و سين خارج مىشود .
هامش
( 1 ) . الرعاية ، ص 149 ؛ التحديد ، ص 102 و اللطائف ، ص 225 .
( 2 ) . توصيف شين توسط دانشمندان جديد و قديم تفاوتى ندارد ، مگر در اصطلاحات ( د . انيس ، ص 64 ؛ د . بشر ص 120 ؛ د . احمد مختار ، ص 271 و الوجيز ، ص 193 ) .
( 3 ) . در نسخه ط « الشّاكرين » اضافه شده است .
( 4 ) . مخرج جيم و شين يكى است ، امّا جيم مانند شين داراى رخوت نيست ، البته صدايى بين جيم و شين وجود دارد كه علما آن را جزو حروف زايد ( علاوه بر 29 حرف ) ذكر كردهاند و آن صدايى است كه هنگام آواز ، در تعطيش جيم ( شبيه ژ ) ، يا تلفظ با رخوت آن و يا تلفظ شين بدون تفشى كه مقدارى شدت مىگيرد ، ايجاد مىشود . اين پديده هنگام مجاورت آواها و تأثير پذيرى آنها از يك ديگر زياد روى مىدهد .
( 5 ) . الرعاية ، ص 189 ؛ التحديد ، ص 105 ب و اللطائف ، ص 244 .