« ها » ى بعد از آن نيز بنابر ادغام حرف دوم [ هاء ] در حرف اول [ حاء ] ، در « حاء » ادغام شده است . « 1 »
اگر بعد از حاء الف در آيد بر قارى واجب است كه حاء را ترقيق شده ، تلفظ كند و اگر بعد از آن عين بيايد شايسته است كه به هنگام تلفظ در حفظ حاء بكوشد ؛ زيرا مخرج اين دو يكى است .
اگر حاء قبل از عين در آيد ، خوف اخفا يا ادغام آن در عين وجود دارد ، مانند
الْمَسِيحُ عِيسَى
( آل عمران ، آيهء 45 ) و
زُحْزِحَ عَنِ
( آل عمران ، آيهء 185 ) و مانند اينها « 2 » ، و اگر حاء ساكن باشد بيان و تلفظ آن لازمتر است ؛ زيرا با سكون حاء ، زمينهء ادغام فراهم شده است ، چون هر حرفى قبل از ادغام ، بايد ساكن شود و اگر حاء قبل از عين ساكن باشد ، براى ادغام آماده است ، پس اظهار آن واجب است ؛ مانند ،
فَاصْفَحْ عَنْهُمْ
( زخرف ، آيهء 89 ) كه بيان آن در اين جا لازم است . اگر حاء با حاء ديگرى برخورد كند ، در صورتى كه به ادغام « 3 » قرائت نشود ، آشكار كردن آن لازم است ؛ مانند :
لا أَبْرَحُ حَتَّى
( كهف ، آيهء 60 ) .
هامش
( 1 ) . سيبويه ( الكتاب ، ج 2 ، ص 413 ) مىگويد : . . . با اين حال التقاى دو حاء در كلام سبكتر از التقاى دو عين است ، همانطور كه التقاى آن دو از ( رددت ) بيشتر است و مهموس از مجهور سبكتر است . و همه اينها عين را از ادغام دور مىكند ؛ زيرا عين و هاء از حروف حلق هستند . اگر بخواهى ادغام انجام دهى ، عين به حاء تبديل شده و هاء در آن ادغام مىشود و تبديل به دو حاء مىشود . اين بيان نيكوتر است و از كلام عرب ، در تأييد اين نظر ، قول بنى تميم است كه در « معهم » و « مع هؤلاء » مىگويند : « محّم » و « محّاء لاء » ( شرح المفصّل ، ج 1 ، ص 136 و النشر ، ج 1 ، ص 290 ) .
( 2 ) . مكّى ( ص 139 ) مىگويد : « به دليل نزديكى اين دو حرف و شباهت آنها و از آن جا كه عين ، اندكى از حاء قوىتر است و حاء را به طرف خود مىكشد ، به همين دليل در زبان عربى در يك كلمه عين بعد از حاء نمىآيد ، اگر در كلمهاى چنين شود ، آن كلمه سنگين مىشود و اظهار آن واجب است » . آياتى را كه مؤلف به آن استشهاد كرده و سخنى را كه به تبعيت از مكّى گفته است با قرائت ابو عمرو در ادغام كبير موافق نيست ؛ زيرا او در اين آيه حاء را در عين ادغام كرده است :
« فمن زحزح عن النار » ( النشر ، ج 1 ، ص 290 و شرح المفصل ، ج 10 ، ص 136 ) .
( 3 ) . يعنى قرائت ابو عمرو ( النشر ، ج 1 ، ص 280 ) .