حاء
« 1 » پيشتر گفتيم كه مخرج آن دومين مخرج از وسط حلق « 2 » بعد از مخرج عين است « 3 » ؛ زيرا هر دوى آنها ( حاء و عين ) از وسط حلق ادا مىشوند حاء حرفى مهموس ، با صفت رخوت ، استفال و انفتاح مىباشد و به هنگام تلفظ آن بايد صفاتش را به دقت رعايت كرد .
خليل در كتاب العين مىگويد : « اگر بحّه در حاء نبود شبيه عين مىشد » . منظور شباهت در تلفظ است ؛ زيرا مخرج و صفات آن دو ، به يك ديگر نزديك است و به همين دليل در زبان عربى حاء و عين به عنوان دو حرف اصلى در يك كلمه كنار يك ديگر نيامدهاند ، مگر اين كه فاصلهاى بين آن دو باشد . هاء و حاء « 4 » نيز اين چنين است و به همين دليل بعضى از مردم عرب در « معهم » مىگويند : « محّم » ، عين به حاء تبديل شده است ؛ زيرا حاء در صفت « 5 » به عين نزديك و مخرجشان يكى است . امّا هاء و عين در صفت با هم تفاوت دارند و هاء صفت خفا دارد و چون عين به حاء تبديل شده ،
هامش
( 1 ) . الرعايه ، ص 138 ؛ التحديد ، ص 100 ب و اللطائف ، ص 223 .
( 2 ) . وسط حلق در نزد دانشمندان جديد همان حلق است اختلاف فقط در نامگذارى است ، ولى در آواى آن اختلافى نيست .
( 3 ) . در اين جا مؤلف به تبعيت از مكّى معتقد است كه مخرج حاء بعد از عين است . او در « النشر » ، ج 1 ، ص 199 مىگويد : مكى تصريح مىكند كه مخرج عين قبل از حاء است و اين ظاهر كلام سيبويه و ديگران است ، ولى شريح تصريح مىكند كه حاء قبل از آن است و اين ظاهر كلام مهدوى و بعضى ديگر است . سخن سيبويه در ( الكتاب ، ج 2 ، ص 405 ) مانند گفتهء مؤلف نيست .
او مىگويد : ناحيهء وسط حلق مخرج عين و حاء است . مبرّد ( المقتضب ، ج 1 ، ص 192 ) و ابن دريد ( الجمهره ، ج 1 ، ص 8 ) مىگويند : اين دو حرف از دومين مخرج هستند ، بدون اين كه ترتيبى را در نظر داشته باشند . امّا از گفتهء خليل ( العين ، ج 1 ، ص 64 ) نوعى ترتيب فهميده مىشود : « اگر صفت بحّه در حاء نبود به دليل نزديكى مخرجش با عين ، با آن اشتباه مىشد » . امّا دانشمندان جديد در مخرج و صفات اين دو حرف اختلافى نمىبينند ، مگر اين كه حاء مهموس ، و عين مجهور است .
( 4 ) . العين ، ج 1 ، ص 64 و الجمهرة ، ج 1 ، ص 9 .
( 5 ) . در الرعايه آمده ( به خاطر نزديكى صفت حاء به عين ) .