حروف در علم تجويد
« 1 »
همزه « 2 »
دربارهء مخرج ، لقب و صفت آن سخن گفتيم . امّا همزه حرفى مجهور ، شديد ، داراى انفتاح و استفال است ، كه نفس با آن در نمىآميزد « 3 » ، همزه از حروف ابدال و از حروف زوايد است كه در رسم الخط علامتى براى آن وضع نشده است و فقط از روى شكل و مشافهه شناخته مىشود .
مردم به ميزان غلظت و لطافت طبعشان در تلفظ آن نسبت به يك ديگر برترى
هامش
( 1 ) . مكى در الرعايه ، ص 119 - 213 بخشى را به حروف اختصاص داده است و آن را بر اساس مخارج حروف مرتب كرده است . مؤلف نيز در قسم اول اين فصل چنين كرده است . دانى در التحديد ، ص 98 ب - 110 نيز همين شيوه را پيش گرفته ، اما مانند مكّى مطالب را به تفصيل نياورده است . مؤلف در قسم ديگر اين بخش از دانى تأثير پذيرفته است . قسطلانى در لطائف الاشارات ، ص 220 - 247 دربارهء حروف سخن گفته است و آنها را بر اساس مخارج حروف مرتب كرده است و به گفتههاى ابن جزرى استناد جسته است . مؤلف دربارهء در هر حرفى به مخارج و صفات حروف ، كه در مطالب گذشتهء كتاب آمده ، ارجاع داده است .
( 2 ) . الرعاية ، ص 119 ؛ التحديد ، ص 98 ب و اللطائف ، ص 222 . همزه داراى احكام و مباحثى طولانى در كتب قرائات است .
( 3 ) . دانشمندان معاصر و علماى گذشته زبان عربى دربارهء مخرج همزه اختلافى ندارند . اكنون مخرج آن را « حنجره » مىدانند كه عميقترين مخرج است ، ولى گذشتگان از آن به « اقصى الحلق » ( دورترين نقطه حلق ) تعبير كردهاند . دربارهء شدت همزه نيز اختلافى نيست ، امّا در صفت جهر آن اختلاف است ، بيشتر دانشمندان جديد همزه را آوايى بدون صفت جهر و همس مىدانند ؛ زيرا مخرج همزه چاكناى و تارهاى صوتى است كه در آنها جهر و همس وجود ندارد ( ر . ك :
دكتر بشر ؛ ص 112 ؛ دكتر احمد مختار ، ص 277 ) .