تلفظ الف ، حلق است ، گرچه خليل الف را از اقصى الحلق ذكر نكرده است ؛ 2 - وسط حلق مخرج « عين و حاء » است و 3 - نزديكترين نقطهء حلق [ به دهان ] مخرج « غين و خاء » است .
زبان ده مخرج دارد كه هجده حرف به وسيلهء آن تلفظ مىشود :
دورترين نقطهء زبان ( نزديك حلق ) و آن چه كه از كام بالا مقابل آن است ، مخرج قاف است ، و كمى قبل از آن ، همانند قاف ، مخرج كاف است . از وسط « 1 » زبان و وسط كام بالا جيم ، شين و ياء تلفظ مىشود .
يكى از كنارههاى زبان و آن چه كه از دندانهاى آسيا مقابل آن است ، مخرج ضاد است كه تلفظ آن از چپ مشكل و از راست مشكلتر است .
ابتداى كنارهء زبان و تيغهء آن و كام و لثهء مقابل آن مخرج لام است . سر زبان و لثهء مقابل آن مخرج نون است ، پشت زبان و لثهء مقابل آن مخرج راء است . اين بر اساس مذهب سيبويه است ، ولى از نظر فرّاء و پيروانش مخرج لثه يكى است .
همچنين از سر زبان و پايه و لثهء دندانهاى پيشين بالا ، طاء ، تاء و دال خارج مىشود ، و نيز از بين سر زبان و پايهء دندانهاى پيشين صاد ، سين و زاى خارج مىشود ، و از سر زبان و سر دندانهاى پيشين [ بالا ] ظاء ، ذال و ثاء خارج مىشود .
دندانهاى پيشين [ بالا ] و درون لب زيرين ، مخرج فاء است ، و از لبها ، باء ، ميم و واو تلفظ مىشود . غنه از خيشوم و داخل بينى خارج مىشود كه شانزدهمين مخرج ، و حروف مد از فضاى دهان خارج مىشوند ، كه هفدهمين مخرج است .
هامش
( 1 ) . در آواشناسى عمومى و فارسى منظور از وسط اللسان ، جلو زبان است كه بعد از تيغهء زبان قرار گرفته است ( ر . ك : آواشناسى زبان عربى ، ابراهيم انيس ، ترجمهء ابو الفضل علّامى . صفر سفيدرو ، ص 238 ، انتشارات اسوه ، چاپ اول ، 1374 ) .