بخش هشتم مخارج حروف
بحث تفصيلى حروف
خليل معتقد است حروف هفده مخرج دارند ، امّا سيبويه و پيروانش بر اين باورند كه حروف شانزده مخرج دارند ؛ زيرا آنان حروف « جوّيه » « 1 » را حذف كردهاند ، و به نظر فرّاء و پيروانش حروف چهارده مخرج دارند ؛ چون تمام حروف ذلقيه را داراى يك مخرج مىدانند « 2 » .
مخارج حروف محدود مىشود به : حلق ، زبان و لبها . و به طور فراگير يعنى دهان « 3 » .
حلق داراى سه مخرج براى هفت حرف مىباشد :
1 - اقصى الحلق ( دورترين نقطهء حلق ) مخرج « همزه ، هاء و الف » است ؛ زيرا شروع
هامش
( 1 ) . در نسخهء « د » آمده است « جوفيه » و در « ط » « جوفيه و جويه » ، ولى در نسخههاى « س » و « ق » چيزى بدست نياوردم . خليل در العين ، ج 1 ، ص 64 دربارهء همزه مىگويد : همزه از جوف خارج مىشود . . . امّا مولّف در اين جا جوف را مخرج حروف مدى قرار داده كه از فضاى دهان است .
( 2 ) . العين ، ج 1 ، ص 57 ، 65 ؛ الكتاب ، ج 2 ، ص 405 ؛ المقتضب ، ج 1 ، ص 192 ؛ سرّ الصناعة ، ج 1 ، ص 52 ؛ التحديد ، ص 94 ب ؛ الكشف ، ج 1 ، ص 139 ؛ الرعايه ، ص 217 ؛ ابراز المعانى ، ص 744 و النّشر ، ج 1 ، ص 198 . مؤلف معتقد است كه حروف هفده مخرج دارند كه همان نظر خليل است ، توضيحات ما دربارهء مخارج به هنگام بحث دربارهء هر حرفى در پاورقى آورده مىشود .
( 3 ) . شيخ زكريا در ( شرح المقدمة الجزريه ، ص 9 ) مىگويد : و گروهى از جمله ناظم ، جوف و خيشوم را بر آن افزودهاند .