كسانى كه در اين باره بتحقيق پرداختهاند مىگويند كه اگر داروئى وارد بدن شد و طبيعت در آن عمل كرد ، اگر در بدن ديگرگونى ايجاد نكرد معتدل است ، اگر به قدر احساس آن را تغيير داد در درجه اول است و اگر اين تغيير زياد تر حس شد ، مزاج دارو در درجه دوم مىباشد ، چنانچه سبب پيدايش بيمارى شود در درجه سوم است و اگر كشنده باشد در درجه چهارم مىباشد اما بجان خودم كه اين تحقيق كافى نيست و نتيجهاى در بر ندارد اينك بايد از ايشان پرسيد كه تأثيرى كه مىگويند از چه اندازه دارو است و چهبسا كه اگر از داروى درجه چهارمى به قدر يك تا سه گندم هم خورده شود نه تنها كشنده نيست بلكه بيمارىزا نيز نمىباشد و شايد ديگرگونى قابل حسى هم بوجود نياورد و آن را كه شما از درجه سوم مىشماريد اگر زياد بخورند كشنده است و اگر كم بخورند بيمارىزا نيست بلكه تغييرى هم بوجود نمىآورد و آن را كه شما در درجه دوم حساب مىكنيد اگر به اندازه زياد خورده شود ، بيمارىزا است و اگر كم خورده شود ، هيچگونه تأثيرى ندارد و همچنين آن دارو را كه از درجه اول مىدانيد اگر زياد بخورند ، تأثيرش را احساس مىكنند و اگر كم بخورند هيچگونه تأثيرى ندارد . پس بايد پرسيد كه اين حكم براى چه اندازه است ؟ زيرا اندازه دارو حد معينى ندارد بلكه هر دوائى را اگر زياد بخورند تأثيرش زياد و اگر كم بخورند كم است پس تقسيمى كه از جهت تأثير بدان پاى بندند درست نيست و تأثير ، فرع مقدار خوراك و نيز تأثيرپذيرى خورنده آن است . پس تأثير يك دارو بسته به اندازه آن و وضع بدنى خورنده آن است و به همين دليل در سمها هم اندازههائى ذكر شده كه زيانآور نيست بلكه گاهى سودمند مىباشد بنابراين بر كسى كه ببيند و بفهمد و نخواهد كه بىجا تقليد كند روشن گرديد كه اين تقسيم باطل و بىاعتبار است . برخى گفتهاند « داروئى
دقائق العلاج ( فارسي ) — صفحة 46
مساهمون: محمد كريمخان الكرماني
ص٤٦