و اماكن راه شام : رهيمه ، قصر مقاتل ، قطقطانه .
3 - راه حاجيان كوفه : عذيب ، معينه ، مكمن ، شراف ، شباك ، غوير ، شعب ، زباله ، ذو القصّه ، شجيّه ، شرج ، فيد ، اذنه ، عالج ، شيحه ، سميراء ، امر ، ربايع ، حبشى ، سقيا ، وشل ، واردات ، عباسيه ، عنابه ، نجفه ، قرورى ، طميّه ، نقره ، عسيله ، غمر كنده .
4 - راه حاجيان بصره : شجى ، حفرابى موسى ، ماويّه ، ذات العشيره ، ينسوعه ، نباج ، قريتان ، عنيزه ، قنّه ، وقبى ، رايعه ، ناجيه ، ظلّال ، قواره ، متالع ، ضريّه ، بطن الرّمّه ، قطن ، تينان ، خوّ ، فلجه ، دثينه ، وجره ، ساق ، زمّ .
5 - منطقهء كوههاى طىّ : سلمى ، ذو صحا ، عريمه ، موقف ، سلاميه ، سقف ، بقعاء ، قراقر ، شبرم .
و اماكن ميان كوههاى طى و تيماء : عرنان ، دبر ، صماخ ، وادى القرى ، دومة الجندل .
6 - منطقهء يمامه : عرض ، عقيق ، قريهء بنى سدوس ، ملهم ، موشوم ، ثرمداء ، قرقرى ، ذات غسل ، شطبتان ، فلج ، اكمه ، قرن ، قصيم ، لصاف ، طويلع .
ياقوت ادعا نمىكند كه همهء معلومات سكونى را در كتاب خود ( معجم البلدان ) نقل كرده است مسلما هم ، چنين نيست . بلكه او به انتخاب هر مادهاى كه با راه و روش و دقت و شمول كارش مناسب بوده است ، پرداخته . اين امر به وضوح در وصف راه حاجيان كوفه و بصره و منزلگاههايشان ملاحظه مىشود . ياقوت معلومات بسيارى از وصف اماكن نسبتا كوچك از سكونى برگرفته است و در باب اماكن بزرگى كه معمولا جغرافيانويسان و جهانگردان بدان توجه دارند سكوت اختيار كرده است . منظور اين نيست كه عالمى دقيق مانند سكونى به اماكن كوچك اهتمام ورزيده و اماكن مهم را واگذاشته است ، بلكه ارجح اين است كه او سراسر راه را به تفصيل و با دقّت وصف كرده است ولى ياقوت در وصف اماكن معروف و مهم بر او تكيه نكرده است ، بلكه تنها مطالبى را نقل كرده كه در جاى ديگر نمىتوانسته به آنها دست بيابد .
اما دربارهء يمامه ، ياقوت در درجهء اول به محمد بن حفصه پرداخته و از او مطالب بسيارى را نقل كرده كه بيانگر آگاهى وسيع و دقت سرشار اين نويسنده است . ولى با اين همه سكونى را نيز كه در ذكر راهها و منبرها اهتمام دارد ، از نظر دور نداشته است .
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 65
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٦٥