ايستند و باقى مردم در پايين ايستند . بلندى آن دو ذراع است . « 1 »
اين همان مسجدى است كه اصطخرى مىگويد . امام در آنجا بين نماز ظهر و عصر جمع مىكند . در عرفه بستان بنى عامر است . همهاش نخل است و در آن چشمهاى است .
منسوب به عبد الله بن عامر بن كريز . عرفه ما بين وادى عرفه است تابستان بنى عامر تا آن صخرهها كه محل ايستادن امام است . « 2 »
در منابع در باب تحولات عمرانى در عرفه در دورههاى اوليه اسلام چيزى نيامده است . جز آن كه اصطخرى آورده كه عرفه روستايى بود كه در مزارع آن سبزيها مىكاشتند و جاليزها بود و خانههاى نيكو داشت كه مردم در روز عرفه در آنجا گرد مىآمدند . موقف حاجيان به فاصله يك بانگ است ، در نزديك كوه متلاط . و در آنجا سقايهها و حوضها و قناتهاست و علمى كه امام هنگام ايستادن پشت بدان دهد . « 3 »
مأزمين
در فاصلهء 1605 ذراعى ؛ يعنى يك ميل در شمال مسجد عرفه حد حرم است . و نشانههاى حرم بر نمره است . نمره كوهى است كه نشانههاى حرم بر آن نصب شده ، در طرف دست راست تو هنگامى كه از دو مأزم عرفه بيرون آيى و آهنگ موقف نمايى ، حمس ، عشاير قريش است و بعضى از بستگان آنها كه قبل از اسلام در آنجا مىايستادند . چون اسلام آمد فرمان شد كه به حكم آيهء
« أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفاضَ النَّاسُ »
در عرفه بمانند . « 4 »
پايين كوه نمره غارى است چهار ذراع در پنج ذراع . گويند كه پيامبر - ص - در روز عرفه در آنجا ماند تا هنگامى كه به موقف بيرون آمد . آن غار تا امروز جايگاه پيشوايان است . غار از مسجد عرفه 2011 ذراع دور است . « 5 »
نزديك نمره اراك است و آن از مواقف عرفه است . قسمتى از آن در جهت شام و
هامش
( 1 ) - ازرقى ، ج 2 ، ص 151 و 152 .
( 2 ) - اصطخرى ، مسالك الممالك ، ص 17 .
( 3 ) - احسن التقاسيم ، ص 76 و ياقوت ، ج 3 ، ص 946 .
( 4 ) - ازرقى ، ج 1 ، ص 116 ، 122 و 123 .
( 5 ) - ياقوت ، ج 1 ، ص 182 .