مكه . « 1 »
ازرقى در كتاب خود ؛ « تاريخ مكه » در باب بناها و اماكن مكه جستجو مىكند . و از دير زمان تاريخ مكه را مورد بحث و جستجو قرار مىدهد از آن زمان كه ابراهيم خليل به مكه آمد و خانه را بنا كرد و تحوّلات و تبدّلاتى كه از آن پس در مكه و كعبه رخ داد . و بتهايى كه در خانه بود . سپس به تفصيل از كعبه به هنگام ظهور اسلام و بناى آن و كسوت آن و ابعاد آن و حجر الاسود و طواف و مقام و زمزم و مسجد الحرام و صفا و مروه و حدود حرم و منا و عرفه و چاهها و چشمهها سخن مىگويد و آن را به فصلى طولانى در باب رباع و محلات مكه پايان مىدهد .
بحث او از كعبه و مسجد الحرام و اماكنى كه در آنها مناسك حج صورت مىگيرد ، مفصل و همه جانبه است از اين رو همواره مورد استفادهء محققان بعد از او بوده است . آنها مطالب ازرقى را با چيزهايى كه خود بر آنها افزودهاند نقل كردهاند .
ازرقى توجهى خاص به بيان دقيق ابعاد و مسافات و اندازهها دارد ، اماكن را از حيث سبك و طرز معمارى و احيانا نام معماران آن شرح داده است . و براى كسانى كه مىخواهند در آثار اسلامى تحقيق كنند ، منبع سرشارى فراهم آورده است .
البته ازرقى در تاريخ حوادثى كه در مكه گذشته و سهم اهالى مكه در آن حوادث و نيز از رجال و واليان و قضات يا كارگزاران ادارى آن بحث جداگانهاى ندارد بلكه گاه گاه در ضمن مطالب راجع به اماكن ، از برخى از آنان هم ياد مىكند .
او عشاير مكه را نام نمىبرد و از حوادث مربوط به زندگى پيامبر - ص - در مكه جز به صورت فرعى غفلت روا داشته ، در حالى كه مىداند در آنجا حوادث مهمى رخ داده است چون حرب فجار و حلف الفضول و دعوت اسلامى در سالهاى نخستين آن و فتح مكه و حجة الوداع و سپس جنبش ابن زبير و جنبش حسن الطّالبى . همچنين به تحولات اجتماعى و اقتصادى اشارهاى نمىكند و احكام فقهى را مسكوت مىگذارد . البته امورى را كه به حج مربوط مىشود چون ذكر علما و رجال ادارى و خلفا را از نظر دور نمىدارد و بويژه به اعمال خلفاى اموى و واليان ايشان نيك مىپردازد .
بحث او از محلات مكه ، با وجود طول كلام در آن ، شامل شمارى از خاندانهاى مبرز و
هامش
( 1 ) - ياقوت ، ج 1 ، ص 718 .