كرده و ابو حاتم و ابو عوانه گويند كه در سال 217 زنده بوده . « 1 » ذهبى از حاتم روايت كند كه او در سال 222 از جهان رخت بربسته است .
اما محمد بن عبد الله بن احمد بن محمد ، فاسى گويد كه او مؤلف اخبار مكه بوده است .
از جماعتى حديث كرده و شگفت در اين است كه محققان به ترجمهء حال او نپرداختهاند . « 2 »
وستنفلد تاريخ مكه را ، با اتكا به چند نسخه ، چاپ كرده است . سپس رشدى صالح ملحس نسخهء چاپ وستنفلد را با سه نسخهء ديگر خطى ، تصحيح و تجديد چاپ كرده . همه به روايت ابو محمد اسحاق بن احمد بن نافع خزاعى . از عموى پدرش ابو الحسن محمد بن نافع خزاعى متوفاى بعد از سال 350 روايت كرده است . از اين بر مىآيد كه ابو محمد خزاعى نصوص ديگرى دربارهء سمت غربى مسجد الحرام به سال 281 بر آن افزوده است . « 3 » و ابو الحسن خبرى از آنچه مقتدر بر ديوار دار النّدوه افزوده ، اضافه كرده است . و ابو محمد اسحاق ، فرزند احمد بن اسحاق بن نافع بن ابى بكر بن يوسف بن عبد الله بن نافع بن حارث خزاعى است . نافع والى مكه بود از سوى عمر بن خطاب و دار السّجن را براى عمر در مكه خريد .
ابو محمد اسحاق از كبار اهل قرآن و يكى از فصحاى مكه بود . ابن الجزرى گويد كه او پيشواى قرّاء مكه بود و ثقه و در ضبط حجت بود .
شمارى از مشايخ او را ذكر كرده و نيز كسانى را كه نزد آنها علم قرائتها را آموخته . در هشتم رمضان سال 308 وفات كرده است . « 4 »
اما محمد بن نافع بن احمد بن اسحاق ، فاسى گويد كه او از عمش اسحاق بن احمد خزاعى روايت مىكند . او را دو تعليقه بر تاريخ مكه و مطالبى كه در باب دار النّدوه و باب ابراهيم افزوده است . و از تاريخ مسبحى نقل كرده . او از كسانى بوده كه در آن هنگام كه حاجبان در درون كعبه حجر الاسود را در قاب زر مىگرفتهاند او نيز به درون كعبه رفته . اين واقعه در سال 340 بوده است . قرامطه حجر الاسود را در سال 339 در روز عيد اضحى به مكانش بازگردانيدند . محمد بن نافع در سال 350 زنده بوده و او را تأليفى است در فضائل
هامش
( 1 ) - الانساب سمعانى ، ج 1 ، ص 46 . حيدرآباد .
( 2 ) - العقد الثمين ، ج 2 ، ص 206 .
( 3 ) - تاريخ مكه ، ج 2 ، ص 71 .
( 4 ) - تاريخ مكه ، ج 2 ، ص 133 ، 213 .