در سال 29 هجرى عثمان بن عفّان مسجد را تجديد بنا كرد و مقدار بسيارى بر آن افزود و ديوارهايش را با سنگ منقوش و گچ برآورد و ستونهاى سنگى منقوش برايش ترتيب داد و سقف آن را از چوب ساج برآورد اما آنچه عثمان افزود از سه طرف بود ؛ قبلهاى ، غربى و شمالى . در جانب شرقى چيزى نيفزود . در جانب غربى خانهء ابوبكر و بيشتر خانهء عباس را داخل در زمين مسجد كرد . پس طول مسجد 160 ذراع شد و عرض آن 150 ذراع .
در زمان خلافت وليد بن عبد الملك ، بار ديگر بناى مسجد تجديد شد و از جانب قبله خانهء فاطمه - س - و حفصه و خانهاى كه از آن طلحة بن عبيد الله بود و خانهء ابو سبرة بن ابى رهم و خانه پهلوى آن ، خانه عمّار بن ياسر و يحيى از خانهء عباس بن عبد المطلّب و خانهء مخارق غلام عباس بن عبد المطلّب داخل در مسجد شد و از جهت شمالى قرائن را كه خانههاى عبد الرحمان بن عوف و خانهء عبد الله بن مسعود كه دار القراء ناميده مىشد و خانههاى هاشم بن عتبة بن ابى وقّاص بر مسجد افزوده شد . « 1 »
آنچه وليد افزود از مشرق تا مغرب 6 ستون بود و از طرف شام 14 ستون . پس طول مسجد دويست ذراع و عرض آن صد و سى ذراع گرديد . وليد براى مسجد چهار مناره قرار داد .
مهدى عباسى در جانب شمالى 55 ذراع افزود و خانهء مليكه و خانهء عبد الرحمان بن عوف و خانهء شرحبيل بن حسنه بر سر مسجد افتاد و در جنوب شرقى خانهء مخرمة بن اهيب جزء مسجد شد .
مساحت مسجد در عصر عباسيان به همين حال بود ، طول آن از جنوب به شمال 240 ذراع و از مشرق تا مغرب 130 ذراع و صحن آن به 165 * 98 ذراع مىرسيد . « 2 »
درهاى مسجد
در ديوار شرقى مسجد رسول الله - ص - هشت در بود . اولى در انتهاى جنوب شرقى ، باب النبى ناميده مىشد و آن رو به روى حجرهء عايشه بود كه قبر مطهر در آنجا بود . در دوم مقابل خانهء على - ع - بود و در كنار آن خانهء عبد الله بن عدىّ . در سوم را در آل عثمان مىگفتند
هامش
( 1 ) - سمهودى ، ج 1 ، ص 366 .
( 2 ) - سمهودى ، ج 1 ، ص 373 .