فصل دوم : كتابهاى عربى در باب مدينه و حجاز
آن جنبش فكرى كه در حجاز و - بگونهاى خاص - در مدينه ، از ديرباز ؛ يعنى از آغاز ظهور اسلام به وجود آمده بود ، در بلاد ديگر سابقه نداشت . از جوانب و جنبههاى متعدد ، اين جنبش تحقيق در سيرت رسول الله - ص - و تراجم و انساب و تاريخ و شعر و فقه بود . اين موضوعات هر يك به نحوى دربارهء حجاز بطور كلى و دربارهء مدينه بگونهاى خاص بود .
كتابهاى سيره ، ضمن آنكه به زندگى پيامبر - ص - مىپرداختند ، ذكر اماكن حجاز و ساكنان و عشاير آن را نيز از نظر دور نمىداشتند . قديمترين كتابى كه به دست ما رسيده ، يكى تأليف ابن اسحاق و يكى تأليف واقدى است . سيرهء ابن اسحاق منبع اصلى مؤلفانى است كه بعد از او پيرامون سيرهء پيامبر - ص - چيزى نوشتهاند . اين كتاب به تفصيل و جزء به جزء راهى را كه رسول الله - ص - از مكه به مدينه به هنگام هجرت پيموده است شرح داده . و نيز راهى كه از مدينه به بدر طى كرده و همچنين راهى را كه از مدينه به ذو العشيره و از مدينه به تبوك پيموده است . ابن اسحاق همهء منزلهايى را كه پيامبر - ص - در آن فرود آمده برشمرده و بيان كرده است . علاوه بر آن به بعضى از طرق قوافل مردم مكه و مسيرهايى را كه مىپيمودهاند اشارت كرده است . ولى واقدى در بسيارى از آنچه از سيرهء پيامبر - ص - نوشته از ابن اسحاق پيروى كرده وى به تحديد بيشتر اماكنى كه آورده اهتمام خاص دارد و فواصل آنها را به ميلها و بريدها معين كرده است .
البته كتب سيره بيشتر مباحث خود را بر زندگى پيامبر - ص - و كارهاى او متمركز كردهاند و از اين رو اغلب معلومات متعلق به اوضاع حجاز و جغرافياى آن و مردم حجاز ، كه در