آنها آمده است ، عارضى و فرعى است . فقط از آن رو از آنها ياد شده كه با زندگى پيامبر - ص - رابطه داشتهاند . همچنين اغلب اماكنى كه در اين كتابها آمده ، منحصرا در اطراف مدينه يا در فاصلهء ميان مكه و مدينه قرار گرفتهاند .
ديگر آن كه كتب سيره با وجود قدمتشان ، بيش از يك قرن بعد از پيامبر نوشته شدهاند و در اين مدت حوادث بسيارى اتفاق افتاده و تحولات بسيارى صورت گرفته كه يقينا در كتب سيره داخل شده است . دليل روشن بر اين مدعا ضبط مسافات به ميل و بريد است كه در عصر اموى و عباسى معمول شده و در زمان پيامبر - ص - وجود نداشته است .
اما كتب انساب ؛ كهنترين كتاب از اين گونه ، كه به دست ما رسيده ، كتاب « النسب الكبير » تأليف هشام بن محمد كلبى است و « نسب قريش » اثر مصعب زبيرى است كه زبير بن بكّار بر آن اعتماد كرده و مقاديرى نيز بر آن افزوده است . اين دو كتاب براى كسانى كه بعد از آنها آمدهاند دو مأخذ و منبع مهم بوده است . در هر دو آنها معلومات بسيار و ارزشمندى در باب عشاير و خاندانها و شخصيتهاى مبرز و مكانت اجتماعى و نقش سياسى آنها آمده است .
همچنين اشارتهايى به محل اقامت و املاك و ثروتهاى آنهاست . اما اين كتابها محور بحثشان انساب است و منحصر به حجاز نيست .
اما كتب تراجم ؛ قديمترين آنها كه به دست ما رسيده ، كتاب « الطبقات الكبير » است ، تأليف ابو عبد الله محمد بن سعد معروف به « كاتب واقدى » . طبقات ابن سعد هشت جلد بزرگ است . كه جلد اول و دوم آن در زندگى پيامبر است و جلد سوم و چهارم و پنجم در زندگى صحابهء آن حضرت و تابعين صحابه ؛ از مردم مدينه و مكه و جلد ششم در تراجم احوال كوفيان است و جلد هفتم در تراجم احوال بصريان و اهل خراسان و شام و مدائن و جلد هشتم در احوالات زنان است . از اين فهرست معلوم شد كه جلدهاى اول و هشتم اهل حجاز را در برمىگيرد . در درجهء اول ابن سعد در نگارش طبقات خود به واقدى متكى بوده ، هر چند از بسيارى ديگر مطالبى مختصر يا مفصل نقل كرده است .
ابن سعد علاوه بر تاريخ ، مطالب بسيارى در باب جنبش فكرى و مظاهر زندگى اجتماعى چون لباسها و زينتهاى مردم آورده است . همچنين اطلاعات مفيدى در باب اماكن و نحوهء مالكيتها به دست مىدهد . ولى اين معلومات غالبا در سرتاسر كتاب پراكنده است . ابن سعد به قرّاء و زهاد نيز توجه بسيار نموده و فصلهاى طويلى را به آنها اختصاص داده ولى
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 36
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٣٦