در باب مالكيتها و احوال آنها ، در كتب فقه و تراجم و ادب ، مطالب متفرقهاى آمده است . و از ميان مورخان ابن زباله و زبير بن بكّار و ابن شبّه و ابو عبد اللّه اسدى و عرّام بن اصبغ نيز اهتمامى نشان دادهاند .
كتاب عرّام كه مورد توجه ياقوت و سمهودى بوده و اخيرا سه بار به چاپ رسيده حاوى مطالب مفصلى است در باب منطقهاى كه ما در صدد تحقيق پيرامون آن هستيم و اطلاعات زيادى در باب اراضى و آبها و محصولات و مردم و مالكيتها به ما مىدهد . او و ابن زباله با وجودى كه در قرن سوم مىزيستند ، تنها كسانى هستند كه وضع املاك عمومى و خصوصى را براى ما روشن مىسازند .
اما محمد بن حسن بن زباله ، قديمىترين مورخ تاريخ مدينه است . قطعاتى از كتابش را ابن نجار و سمهودى نقل كردهاند و از محلات انصار و يهود و چاهها و مزارع و املاك اطلاعات وسيعى گرد آورده است .
ابن شبّه در اواخر قرن دوم مىزيست . او كتابى از اخبار مدينه فراهم آورده است . از آنچه سمهودى از او نقل كرده معلوم مىشود كه به امر مهاجران حجازى كه در مدينه متوطن بودهاند و احشام فراوان داشتهاند و از نرخ كالاها و بهاى خانهها و املاك صحابه به ما آگاهيهاى بسيار داده است . كتاب او چند سال پيش به چاپ رسيد .
ابو عبد اللّه محمد بن احمد اسدى در وصف راه بين مكه و مدينه كتابى تأليف كرده و در آن املاك واقع در اين راه را معرفى نموده است . معلومات او در كتاب المناسك و منازل الحج كه اخيرا به طبع رسيده آمده است .
بسيارى از تأليفات در اين زمينه بودهاند كه متأخران و بويژه سمهودى مطالب بسيارى از آنها نقل كردهاند ولى خود كتابها از ميان رفته است و نمىتوان بطور حتم گفت كه همهء معلومات آنها را براى ما نقل كرده باشند .
اما زبير بن بكّار كتابش به نام « فى نسب قريش » اخيرا چاپ شده و از املاك زبيريان اطلاعات وسيعى به ما مىدهد .
نمىتوانيم بگوييم كه معلومات ما از املاك بزرگ ، همه جانبه است يا شامل همهء آن املاك مىشود .
اغلب اين معلومات پيرامون املاك كسانى است كه در مدينه مىزيستهاند بخصوص
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 347
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٣٤٧