مساقات ؛ يعنى به گرفتن حصهاى از محصول كه مقدار آن بين پنج يك و نصف بوده است .
همچنين براى كشاورزان بخشى از زمين را معين مىكردند تا ستوران خود را در آنجا بچرانند يا از آنجا هيزم گرد آورند . بعضى از آنها هم به زمين وابسته بودهاند ؛ يعنى هر گاه زمين فروخته مىشده ، كارگر هم با آن بوده است . در مدوّنه و موطّأ كه تأليف دو تن از اهل مدينه هستند ، در اين باب اشارات بسيار هست و اين به دليل اهميت موضوع است .
بىشك وضع اقليمى حجاز مانع رشد كشاورزى نشده است . بارانهاى زمستانى كمتر از آن است كه براى زراعت كفايت كند ولى آبهاى درون زمين بسيار است و چون به سطح زمين آورده شوند زراعت را كفايت مىكنند . اين آبها در اطراف واديها و حرّهها ( سنگلاخها ) و كوههاست و اين غير از واديهايى است كه هميشه آب در آنها روان است يا غير از غديرهاست .
واقع اين است كه بيشتر اراضى مدينه در آغاز از واديها و چاهها سيراب مىشد . از زمان عثمان برآوردن چشمهها به تدريج رو به فزونى نهاد . مخصوصا در شمال و شرق آن . از بيشتر رواياتى كه به ما رسيده ، برمىآيد كه آبيارى مزارع در خارج مدينه از چشمهها بوده است .
از تعبير روات چنان برمىآيد كه مقصود از « چشمه » چاههاى آرتيزين بوده است .
آبيارى منحصر به چاهها و چشمهها نبوده . از بستن سدها و كندن قناتها و كاريزها هم استفاده مىكردهاند . در اخبار آمده است كه عثمان در مذينيب سدى بست تا مسجد جامع را از غرق در سيل نجات دهد و همين سد موجب شد كه اراضى كشاورزى در راه قباء آباد گردد . و نيز عبد اللّه بن زبير سدى در جنوب مدينه كشيد . اينها غير از آببندهاى بسيارى است كه كشيده شده بود تا مزارع از آب عقيق مشروب گردند . اما قناتها و كاريزها فراوان بودهاند ؛ از جمله قناتها و كاريزهايى است كه معاويه در شمال مدينه در دو چشمه نزديك احد احداث كرد .
به اين نكته نيز بايد اشارت رود كه گاه امراض بدى چون مالاريا و ديگر تبها موجب ركود زراعت مىشد . بخصوص به مالاريا اشارات فراوانى در منابع آمده است .
چون زمين احيا شد و بهرهكشى از آن ممكن گرديد ، مردم به خريد آن و مضاربه در آن روى نهادند و اين سبب بالا رفتن بهاى زمين گرديد . اطلاعات نسبتا زيادى از بهاى زمين و خانه در مدينه داريم . بهاى بعضى از خانهها به چند هزار دينار مىرسيد . بخصوص خانههايى كه نزديك مسجد الرسول بودند كه توانگران مهاجران در آنها مىزيستند . اين گرانى به زمينهاى كشاورزى هم سرايت كرد . بعضى به بهاى زيادى خريد و فروش مىشدند .
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 346
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٣٤٦