كرد و مالى نزد ابو بكر فرستاد اين مال را به ميان مردم تقسيم كرد و سفيد و سياه و آزاد و بنده را يكسان داد . « 1 »
ميان روايت ابن سعد و يعقوبى تناقضى نيست و هر دو دلالت دارند بر اينكه او همهء آنچه را به بيت المال مىرسيد تقسيم مىكرد حالا به هر فردى گاه يك دينار ؛ يعنى ده درهم مىرسيد و گاه بيست درهم .
اما طريقه توزيع : ابن سعد مىگويد كه ابو بكر سرانه و يك نفر يك نفر توزيع مىكرد و به هر صد تن فلان مقدار مىرسيد . و نيز گويد كه او هر چه را كه در بيت المال بود تقسيم مىكرد تا آنجا كه ديگر چيزى در بيت المال نمىماند . « 2 » آوردهاند كه چون ابو بكر از دنيا رفت ، عمر بن خطاب امينان را بخواند و با آنها به بيت المال داخل شد عبد الرحمان بن عوف و عثمان بن عفان و چند تن ديگر با او بودند ، در آنجا نه درهمى يافتند و نه دينارى . كيسهاى بود چون گشودندش ، بيش از يك درهم در آن نبود . « 3 » ابو بكر خود هر روز سه درهم از بيت المال حقوق دريافت مىكرد . « 4 »
از آنچه گفتيم معلوم شد كه ابو بكر براى عطا قاعده و قانونى نهاد ؛ بدينگونه كه هر چه را كه به بيت المال وارد مىشد به تساوى ميان مردم تقسيم مىكرد . البته مدت خلافت او كوتاه بود مالى هم كه مىرسيد اندك بود . و او در اين مدت كم چنين قاعدهاى را مجرى مىداشت .
تنظيم عطا در عهد عمر بن خطاب
چون عمر بعد از ابو بكر به خلافت رسيد ، در زمان خلافت او حوادث مهمى رخ داد ؛ مثلا مسلمانان ، اقاليم وسيع و ثروتمندى را فتح كردند و ميزان درآمد دولت بسيار شد . و نيز بر شمار شركت كنندگان در فتوحات و جنگجويان درافزود . در چنين حالى خليفه مجبور بود كه درآمدها را ثبت و ضبط كند و توزيع آن را به ميان مردم سر و سامان دهد . به گونهاى كه با
هامش
( 1 ) - يعقوبى ، ج 2 ، ص 101 .
( 2 ) - ابن سعد ، ج 3 - 1 ، ص 151 .
( 3 ) - ابن سعد ، ج 3 - 1 ، ص 152 .
( 4 ) - يعقوبى ، ج 2 ، ص 154 .