كتاب موطّأ مالك قديمترين كتاب فقهى است كه به ما رسيده . ابواب و فصول آن در مدينه مرتب شده . مسلم است كه موطّأ مالك اساس تنظيم كتابهاى فقه بعد از خود بوده است . [ البته غير از فقه شيعه ]
محمد بن حسن شيبانى مبرزترين فقهاى پيشين عراق ، نزد مالك درس خوانده و موطّأ را روايت كرده است . همچنين امام جعفر صادق - ع - بزرگترين و نخستين فقهاى شيعه در مدينه مىزيسته است .
نقش مردم حجاز در فرهنگ بغداد
چون ابو جعفر منصور خليفهء عباسى بغداد را ساخت ، كوشيد تا مردم مدينه را به خود نزديك سازد . پس شمارى از آنها را به بغداد فراخواند و چند تن از آنها كه به بغداد آمدند در زمرهء اصحاب او قرار گرفتند . منصور آنان را در بخش جنوبى بغداد ، در همسايگى رجال خاندان عباسى و دبيران و مقربان خليفه جاى داد . همانطور كه ابن اسحاق مؤلّف سيره را به عزت درآورد و منصب قضاى بغداد را به بعضى از علماى حجاز داد . بدينگونه مقام و منزلت اهل مدينه و تأثير آنها در رهبرى فرهنگ اسلامى در بغداد آشكار مىشود . زبان عربى و دين اسلام و حديث نبوى به نيروى ايشان تقويت گرديد . پوشيده نيست كه ابو جعفر المنصور و محمد المهدى و هارون الرشيد به حجاز آمدند و عامهء مردم را به عطايا و بخششهاى خود بنواختند و علما و رجال را مورد احترام و تقدير قرار دادند .
در پرتو فعاليتهاى فقهاى حجاز ، علم فقه ؛ بويژه در مسائل مالى و ادارى ، شكوفا شد .
اين شكوفايى در آثارى چون « كتاب الخراج » ابو يوسف و « كتاب الخراج » يحيى بن آدم و « كتاب الاموال » ابن سلام و پيروان آنها تجلى كرد . زيرا اعتماد همهء اينها به دانش علماى مدينه بود . در آثار اينان تصوير خاصى از موضوع ارائه شده كه با آنچه ديگر مؤلفان آوردهاند ، هماهنگ نيست .
مسلما آنان در موضعى جدا از عقيدهء اعتزال كه مأمون و معتصم بر مردم تحميل كرده بودند ، قرار داشتند . زوال قدرت معتزله سبب شد كه نفوذ آنان بر جاى بماند ، هر چند اندكى به ضعف گراييده بود . كتابهاى حديثى كه بعد از اين دوره تأليف شد به شيوهء كتب فقهى بود ،