پيامبر فرمان داد . از آن زمان ، روايت حديث و ضبط آن ، مورد توجه خاص قرار گرفت .
اهتمام به نقل حديث از صحابه و تابعين و علماى بزرگ ، در خلال قرن اول هجرى ادامه داشت . سپس به نوشتن آنها در كتابها پرداختند . اين گونه كتابها را « مصنّفات » يا « سنن » و يا « آثار » مىناميدند . بعضى از اين آثار با همين عنوانها به دست ما رسيده است . قديمىترين و مفصلترين آنها ، مصنّف ابن ابى شيبه و مصنّف عبد الرزاق است . در هر يك از آنها نصوص بسيارى است از آنچه رسول الله - ص - مشاهده كرده و آن را تصويب فرموده ، يا صحابه و يا علماى تابعين در شهرها و مدينه چنان كردهاند .
از آنجا كه مدينه مركز دولت اسلامى در زمان رسول الله - ص - بود و نيز شهرى بود كه پيامبر آيينها و احكام خود را در آنجا به اجرا درآورده بود و نيز جايگاه نخستين كسانى بود كه با پيامبر همراهى و همرأيى كرده بودند و بنابراين از هر كس ديگر با تعاليم او بيشتر آشنايى داشتند ، مقام و مرتبت خاصى كسب كرد .
بعد از پيامبر ، خلفاى راشدين در مدينه بودند . در زمان آنها ثروتمندترين بلاد عالم فتح شد و علما و مردم مدينه در توجيه خلفا ، در وضع قوانين و آيينها ، صاحب اثر بودند و آن قوانين و آيينها اساس نظام دولت اسلامى قرار گرفت ؛ آن قوانين و آيينها صفت شرعى به خود گرفتند و تا سطح سنت فرا رفتند ؛ مثلا مالك بن انس در موطّأ خود احكامى را آورده كه مروان بن حكم و عبد الملك بن مروان وضع كردهاند ، به اعتبار اين كه اهل مدينه به آنها عمل مىكردهاند . نيز بارها در فتواهاى احكام آمده است كه « و الامر عندنا » يا « المجمع عليه عندنا » يا « و السنة عندنا » و مراد از آنها ، عمل مردم مدينه است در زمان او ، خواه به زمان پيامبر - ص ارجاع داده شود يا بعد از آن حضرت به وجود آمده باشد .
علماى مدينه را در عالم اسلامى اعتبارى خاص بود . به امورى كه با مردم سر و كار داشت مىپرداختند ؛ مانند عبادات و ديگر امور دينى . اينان آراء خود را بيان مىداشتند ؛ به عبارت ديگر چه در مدينه و چه در بلاد ديگر فتوا مىدادند .
در خلال اين احوال ، در ديگر بلاد اسلامى و بخصوص در بصره و كوفه و شام ، فقهايى ظهور كردند . با آن كه فقهاى ديگر شهرها در بسيارى از مسائل محلى ، نظر مىدادند ولى براى فقهاى مدينه مكانتى ممتاز قائل بودند . مشايخ ابو يوسف بزرگترين فقيه مردم عراق كه او اقوال آنها را در كتاب « الخراج » نقل كرده ، همه از فقهاى مدينه بودند . همچنين
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 29
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٢٩