« مگر آن گروه از مشركان كه با ايشان پيمان بستهايد و در پيمان خود كاستى نياوردهاند و با هيچ كس بر ضد شما همدست نشدهاند . با اينان به پيمان خويش تا پايان مدتش وفا كنيد . از آنها دست برداريد ، زيرا خدا پرهيزگاران را دوست دارد » . ( التوبه : 4 )
البته ناگفته نماند كه اين گونه مصالحهها به سالهاى نخستين هجرت برمىگردد ؛ هنگامى كه خصومت قريش براى اسلام خطرى تهديد كننده بود .
در آن روزها اوضاع و احوال به گونهاى بود كه بايد قريش از ديگر قبايل منعزل شود تا هر چه ناتوانتر گردد . معاهداتى كه در سالهاى بعد بسته شده از موضع قدرتاند و حكايت از تثبيت اسلام و ضعف قريش دارند . البته در آن گونه معاهدات مصالحهآميز نيز بعدها تجديد نظر شد .
شروطى كه رسول خدا - ص - در معاهدات خود ذكر كرده ، همه در كتاب « الوثائق السياسيه فى عصر الرسول و الخلافة الراشديه » تأليف حميد اللّه خان گرد آمده است ، شمار معاهداتى كه پيامبر بسته است حدود دويست معاهده است . كه از حيث طول و محتوا با هم متفاوتاند . در برخى فقط اشارهاى به موضوعى است و بعضى از چند كلمه تجاوز نمىكنند و بعضى بيش از يك صفحهاند .
ترديد نيست كه نمىتوان بطور قطع و يقين گفت كه اين معاهدات بىهيچ تغيير و تحريف يا بىهيچ افزون و كاست به دست ما رسيدهاند . بخصوص در آنهايى كه به نام افراد نوشته شده و جنبهء مادى دارند ؛ مثل دادن جايى را به اقطاع يا دادن پارهاى امتيازات ، اين شبهه قوىتر است .
بعضى از نامهها به ملوك و حكام بلاد بيرون از جزيرة العرب نوشته شدهاند كه البته موضوع بحث ما نيستند . بعضى نيز به برخى از رؤساى اهل يمن نوشته شدهاند . البته يمن در قلمرو دولت اسلامى پيوسته بود ولى اوضاع سياسى و اقتصادى و تاريخى آن را گاه رسول خدا ص - رعايت مىكرد و در نامههاى خود برخى شروط خاص را كه تحت تأثير آن اوضاع بود پيشنهاد مىكرد . بحث در اوضاع يمن هم از موضوع ما خارج است از اين جهت به آن نمىپردازيم .
سرشت نظام بدوى و اوضاعى كه حتى بعد از فتح مكه و منضم شدن آن به حوزه اسلام و سيطرهء دولت اسلام بر حجاز و سراسر جزيرة العرب حكمفرما بود ، همه سبب شده بود
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 258
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٢٥٨