رؤساى قبايل را به رسميت مىشناسد و بايد كه آنان بر طبق سنتهاى بدوى بر افراد قبيله رياست داشته باشند . بيشتر اين دو دسته كه برشمرديم از قبايل يمن هستند .
دستهء سوم نامههايى است كه به عشاير نوشته شده ، بدون اين كه به افراد اشاره شود .
بيشتر عشاير اين دسته از مردم طى و حجازند و نيز نمىدانيم كه رسول - ص - نخواستهاند نام كسى را بياورند ؛ يعنى رؤسا در خور ذكر نبودهاند يا آن كه هنوز اسلام را تأييد نكرده بودهاند . در هر حال از چگونگى ادارهء اين دسته از عشاير آگاهى نداريم .
از ميان نامههاى رسول خدا - ص - بيست و هفت نامه در تعهد و امان است . در اين نامهها از آن حضرت گاه به محمد و گاه به رسول و گاه به رسول اللّه ياد شده است امان نامهها سيزده نامه است كه پنج نامه به عشاير حجاز نوشته شده و آنها كه در تعهد و ذمّهاند به چهارده نامه مىرسند كه اغلب به مردم و عشاير يمن فرستاده شدهاند .
« امن » در قرآن كريم در نوزده آيه به صيغهء فعل آمده و در سه آيه به صورت مصدر و همه به معنى اعتماد و اطمينان و ضد خوف هستند . اما كلمهء ذمه در سه آيهء به هم پيوسته آمده است و در آنها موقعيت مشركين را در برابر مسلمانان نشان مىدهد .
خداى تعالى فرمايد :
« چگونه مشركان را با خدا و پيامبر او پيمانى باشد ؟ مگر آنهايى كه نزد مسجد الحرام با ايشان پيمان بستيد . اگر بر سر پيمانشان ايستادند بر سر پيمانتان بايستيد . خدا پرهيزگاران را دوست دارد .
چگونه پيمانى باشد كه اگر بر شما پيروز شوند ، به هيچ عهد و سوگند و خويشاوندى وفا نكنند ؟ به زبان خشنودتان مىسازند و در دل سر مىپيچند و بيشتر عصيانگرانند . عهد و سوگند و خويشاوندى هيچ مؤمنى را رعايت نمىكنند و مردمى تجاوزكارند » ( توبه : 12 - 7 )
مىتوان گفت كه مراد از امان و ذمّه و جوار ، معاهدات دوستانهاى است كه با قبايل در باب عدم تجاوز بسته شده است و شايد ذمه نوعى معاهده باشد كه اسلام تعهد مىكند كه طرف ديگر معاهده را از تعدى و تجاوز قبايل ديگر در پناه گيرد .
اما شروط معاهده به چند گونه است ، در بعضى از آنها مىخواهد از خدا و پيامبرش اطاعت كنند يا اسلام بياورند و از خدا و پيامبرش اطاعت كنند يا اسلام بياورند و نماز بگزارند و زكات بدهند ، يا اقامه نماز كنند و زكات بدهند . يا نماز بگزارند و زكات بدهند و از مشركان
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 261
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٢٦١