زيرا حجاز با امويان بر سر جنگ بود . اما در باقى ايام خلافت امويان ، وضع دگرگون شد . از آن پس كه حجاج بن يوسف به شورش عبد الله بن زبير پايان داد و خود به امارت ناحيهء شرقى منصوب گرديد ، پنج تن از خاندان اموى و دو تن از خاندان خلافت بر مدينه حكومت كردند .
آن دو وابستگان نزديك خليفه بودند . يكى هشام بن اسماعيل المخزومى دايى خليفه بود و ديگرى محمد بن هشام پسر دايى او بود . دو تن نيز از انصار بودند ؛ يكى ابو بكر بن عمرو بن حزم و ديگرى پسر او بود . و چهار تن از مضريان بودند ؛ عثمان بن حيّان مرّى و عبد الرحمان بن ضحاك و عبد الواحد نصرى و خالد بن عبد الملك بن حرث . ما در اين شمار ، آن عده را كه مروان بن محمد معين كرده بود نياورديم . دو تن از آنها از خاندان اموى بودند و سه تن از عشيرههاى مختلف ؛ چون عبد الملك بن محمد بن عطيه و وليد بن عروه و يوسف بن عروة بن محمد بن عطيه .
اما مكه ، از همان زمان پيامبر خدا - ص - واليانى بر آن گمارده مىشد ؛ يكى از آنها عتّاب بن اسيد اموى بود و تا زمان عمر بن خطاب كه وفات كرد در مقام خود ثابت بود .
حكامى كه در زمان خلفا بر مكه گمارده مىشدند ، بيشتر به عشاير مكه انتساب داشتند ، چون عبد شمس و تيم و خزاعه و مخزوم . تا آنگاه كه امير المؤمنين على ، ابو فضالهء انصارى را معين كرد و بعد از او قثم بن عباس را .
حكامى كه معاويه بر مكّه گماشت ، همه از خاندان اموى بودند اما يزيد شمارى از عشاير مختلف را به حكومت برگماشت . و عبد الملك و خلفاى بعد از او ، واليان را از خاندانهاى مختلف برمىگزيدند و همه از كسانى بودند كه پيش از حكومت مكه در ديگر جايها حكومت كرده بودند ؛ مثلا خالد قسّرى قبلا فرمانرواى عراق بود . حكومت مكه از مدينه جدا بود و هيچگاه اين دو شهر يك فرماندار نداشتهاند ، اما طائف در زمان پيامبر - ص - عثمان بن ابو العاص بر آنجا حكومت يافت و تا زمان خلافت عمر در آنجا بود سپس برادرش حكم جانشين او شد . آنگاه نوبت به سفيان بن عبد الله و قاسم بن ربيعه رسيد كه هر دو از ثقيف بودند ، سپس خليفه قثم بن عباس را حكومت داد و در عصر اموى از ولات طائف نام كسى غير از عنبسه نيامده است . « 1 »
هامش
( 1 ) - ابن الكلبى ، ص 14 ب .