برابر يك سلطهء برتر و خارج از محيط سر فرود نمىآورد . پيامبر اين نظام را در زمانى كه اين بلاد به اردوى اسلام مىپيوست رعايت نمىنمود . بنابراين چيز زياد يا سنگينى از آنها نمىطلبيد و نمىخواست كه تغييرات اساسى در سازمانهاى ادارى خود بدهند . ظاهرا رؤساى قبايل همان رؤساى قبلى بودند ، فقط براى تعليم دين معلمانى به ميان قبايل گسيل مىگرديد يا براى جمعآورى زكات مأمورينى به ميان قبايل مىرفتند . ولى بر شهرها اميرى هم از جانب دولت اسلامى معين مىشد . مثلا عتّاب بن اسيد اموى بر مكه و عثمان بن ابى العاص بر طايف امارت يافتند . « 1 »
بر سراسر حجاز بعد از اسلام سه والى معين شد ؛ بر مدينه ، مكه و طائف . والى مكه و مدينه عنوان امير داشتند ولى والى طائف مقامش فروتر از آنها بود . حتى امويان بر مكه و مدينه كسى را امارت مىدادند كه لياقت و كفايت خود را در طائف به اثبات رسانده باشد .
نظام جديدى كه در عهد رسول خدا - ص - در حجاز و بقيهء بلاد جزيره شكل گرفته بود ، بعد از وفات آن حضرت و گسترش شگرف دولت اسلامى - خواه و ناخواه - دستخوش تغيير شد ، زيرا سرزمينهاى تازهاى با ثروتهاى بسيار و رسوم و آداب و عادات مختلف به اسلام گرويده بودند . و ديگر حجاز از لحاظ ادارى و نظامى و مالى قادر به اداره كشور پهناورى كه به وجود آمده بود ، نبود . و اداره كنندگان مسلمان براى سامان دادن به اوضاع مالى و نظامى بلاد مفتوح ، نياز به تجارب ديگر پيدا كردند . حتى بعضى از متخصصين به حجاز منتقل شدند .
ادارهء حجاز بعد از فتح اسلامى با ادارهء ديگر اقاليم مفتوحه در مشرق و مغرب تفاوت داشت . زيرا آن اقاليم به هنگامى كه تحت تصرف مسلمانان درآمدند خود داراى سازمانهاى ادارى پيچيده و خاص خود بودند كه در طى قرون متمادى استقرار يافته بود . اوضاع حاكم بر حجاز از حيث توليدات زراعى و شكوفايى صنعتى و بازرگانى و ازدحام مردم و شغلها و پيشههاى آنها و طبقات و توزيع ثروت و سطح معيشت و شيوهء زندگى ، با ديگر بلاد مفتوحه فرق داشت . بالأخره حجاز اقليمى بود كه رسول خدا - ص - در آن زيسته بود و دعوتش را از آنجا نشر داده بود . و در زمان خود آن حضرت انتشار اسلام كمال يافته بود . حجاز مقرّ خلافت اسلامى و فرماندهى سپاه اسلام بود كه فتوحاتى كرد و دولت وسيع اسلامى را به وجود آورد .
هرگز حجاز طوق بندگى به گردن ننهاده بود ، همواره حاكم بود نه محكوم . پس بايد سازمان
هامش
( 1 ) - براى تفصيل بيشتر به كتاب ما « فى عهد الرسول - ص - » مراجعه كنيد .