آمده باشد . رسول خدا - ص - آن نظامات را باقى گذاشت و ادارهء شهر را به دست رجال پيشين آن سپرد . ولى تطور احوال پس از ظهور اسلام با نقائص و كمبودهاى نظامات متداول مواجه شد . بويژه حج با وجود تزايد شمار حجاج به سبب انتشار اسلام ، زمانش جدا كوتاه بود . بنابراين سازمان متعلق به حج فعاليتش منحصر به زمان حج مىشد . پس در كنار سازمان ادارى حج ، بعد از فتح اسلامى ، سازمان تازهاى به وجود آمد كه مقتضى موقعيت و تحولات تازه بود .
ترديدى نيست كه تقسيمات ادارى در درجه اول تحت تأثير اوضاع جغرافيايى است كه اين تقسيمات را مشخص مىكند و به هر يك رنگ و حال و هواى خود را مىدهد . ولى عوامل ديگرى هم در به وجود آمدن تقسيمات ادارى مؤثر افتادهاند ؛ از آن جمله احوال سياسى و اجتماعى و امور نظامى و امنيتى است . اين عوامل آنچنان نيرومند بودند كه مسلمانان را واداشتند كه تنها به مراعات عوامل جغرافيايى بسنده نكنند . پس تقسيم اقليم را به منطقهء تهامه و غور و حجاز و نجد مراعات ننمودند . همچنانكه پيش از اسلام در آنجا جز شهرها و قريهها و دارهها و قبايلى كه براى هر يك از آنها منطقهء محدودى بود ، وجود نداشت كه مراعات و ابقاى آنها دشوار نمايد .
اساس كلى سازمان ادارى در حجاز ، به عهد پيامبر باز مىگردد . پس از هجرت توانست به صورت دولتى درآيد با سازمانهاى خاص خود كه منبعث باشد از اهداف اسلام و نيز موقعيتى كه پيامبر را احاطه كرده بود . اين دولت در آغاز كار منحصر به مدينه بود . سپس به تدريج سلطهء آن به مناطق مجاور امتداد يافت . تا آنجا كه مكه را هم دربرگرفت . سپس تمام بلاد حجاز و بيشتر اقاليم جزيرة العرب را . معلوم است كه انتشار و گسترش دولت اسلامى در اين بلاد همراه انتشار دين اسلام بوده است و در بيشتر مناطق به گونهاى مسالمتآميز بود ، و از طريق تنظيم موافقتنامهها و عقد پيمانها با قبايل و رؤساى آنها . اينان بر طبق آن معاهده نامهها ، پيوستن به دولت اسلامى را گردن مىنهادند . از مطالعهء متن آن معاهدهنامهها برمىآيد كه پيامبر در درجهء اول به نشر اسلام و سلطهء دولتى آن توجه داشته است . از اين رو اهتمام بسيارى به تحميل سازمانهاى پيچيدهء ادارى يا به تحميل يك سياست نيرومند كه به تبديل اساسى در اوضاع موجود منجر شود ، اهتمام نمىورزيد . علاوه بر اين به هنگام ظهور اسلام در حجاز يك سازمان سياسى برتر يا دولتى كه سلطهء همه جانبه داشته باشد وجود نداشت ؛ به عبارت ديگر براى هر يك از قبايل و عشاير و قريهها دولتى بود قائم به خود كه در
الحجاز في صدر الإسلام ( حجاز در صدر اسلام ) ( فارسى ) — صفحة 230
مساهمون: صالح أحمد العلي
ص٢٣٠