اصمعى مىگويد : حجاز دوازده دار است : مدينه ، خيبر ، فدك ، ذو المروه ، دار بلّى ، دار اشجع ، دار مزينه ، دار جهينه و جمعى از هوازن ، همهء سليم ، هلال و حرّهء ليلى . « 1 » بكرى اين سخن را به عمر بن شبه از بعضى از رجال او ، از محمد بن عبد الملك الاسدى نسبت مىدهد . « 2 »
ملاحظه مىشود كه در اين نص از طائف و مكه ياد نشده است ، افزون بر آن ، ميان شهرها ( مدينه ، ذو المروه ) و مناطق ( خيبر ، فدك ، حرّهء ليلى ) و مواطن عشاير ( بلّى ، اشجع ، مزينه ، جهينه ، هوازن ، سليم و هلال ) خلط كرده است . و نيز تصريح نكرده كه اين بخشها همه واحدهاى ادارى هستند . زيرا در هيچ جا اشارت نرفته است كه بر عشاير واليانى بوده است .
يعقوبى اعمال مكه را ياد كرده « 3 » و ابن فقيه بعضى از اعمال مدينه را و ابن خردادبه از اعراض مدينه « 4 » و مخاليف مكه نام برده است . « 5 »
هيچ يك از اينان به تقسيمات ادارى حجاز اشاره نكردهاند جز مقدسى آنجا كه گويد :
« اما حجاز قصبهاش مكه است و از شهرهايش يثرب و ينبع و قرح و خيبر و مروه و حوراء و جدّه و طائف و جار و سقيا و عونيد و جحفه و عشيره هستند . اينها شهرهاى بزرگاند و كوچكتر از اينهاست : بدر و خليص و امج و حجر و بدا يعقوب و سوارقيّه و فرع و سره و جبله و مهايع و حاذه . » « 6 »
تقسيمات مقدسى پيشتر مبتنى بر اساس بزرگى شهرهاست و در آنها به تقسيمات ادارى توجه نكرده است . شيوهء كار او در معرفى ديگر اقاليم همين است و دليلى نيست كه دربارهء حجاز از شيوهء خود عدول كرده باشد . معلوماتى كه از ديگر كتب گرد مىآيد اين معنى را كه همهء اماكنى را كه مقدسى ذكر كرده از مراكز ادارى بوده است ، تأييد نمىكند ؛ مثلا مقدسى مىگويد : مكه قصبهء حجاز است و سپس چند موضع را نام مىبرد كه بر طبق برخى منابع غير از جدّه همه از توابع مدينه هستند و در برخى ديگر از توابع مكه . از اماكنى كه تابع مكه بودهاند
هامش
( 1 ) - ياقوت ، ج 2 ، ص 205 .
( 2 ) - بكرى ، ص 10 .
( 3 ) - البلدان ، ص 312 .
( 4 ) - ابن فقيه ، ص 26 .
( 5 ) - ابن خردادبه ، ص 128 .
( 6 ) - مقدسى ، ص 69 .