ورقان
ميان عرج و رويثه ، در جانب راست كسى كه از مدينه به مكه مىآيد ، كوهى است به نام ورقان . كوهى است سياه و آبش در ريم مىريزد . « 1 » عرّام اين كوه را وصف كرده و گفته است : كسى كه از مدينه به طرف مكه به راه مىافتد اولين كوهى كه در طرف راست خود خواهد يافت ورقان است . كوهى است بزرگ و سياه از سياله كشيده شده تا متعشّى . ميان عرج و رويثه و متعشّى را جىّ گويند در ورقان انواع درختان باشد با ثمر و بىثمر . در آنجا آبچكها و چشمههاى آب شيرين است . از درختان آنجا خزم است و آن درختى است كه برگش شبيه برگ بردى است و ساقهاى دارد چون ساقهء نخل كه از الياف آن ريسمانهاى نيكو تابند .
ساكنان ورقان بنى اوسل بن مزينه هستند . اينان بيشتر در عمود كه كوه مزينه است زندگى مىكنند . اسدى گويد كه آن در جانب راست راه است براى كسى كه از سياله بيرون مىآيد . و در جانب راست ورقان ، سياله و روحاء و رويثه است و عرج در جانب چپ آن است . وادى ملل از ورقان سرازير مىشود . « 2 » و نهبان كوهى است كه راه آن را از قدس و آره جدا مىكند .
قدس و آره
عرّام گويد : در حجاز دو كوه است كه آنها را قدسين گويند ؛ قدس ابيض و قدس اسود .
اين دو نزديك ورقان هستند . اما ابيض ميان آن و ورقان گردنهاى است به نام ركوبه و آن كوهى است مرتفع كه تا متعشّى ميان عرج و سقيا كشيده شده است . اما قدس اسود ، ميان آن و ورقان گردنهاى است به نام حمت . هر دو كوه قدس از آن مزينه است . و اموالشان گوسفند و شتر است . اينان در عمود زندگى مىكنند در آن دو كوه آب چكهاى بسيار است . يعقوب گويد :
قدس و آره دو كوه از آن جهينه ميان حرّهء بنى سليم و مدينه . سمهودى از قول هجرى گويد :
جبال قدس در مغرب ضاف است از نقيع و قدس كوههايى است به هم پيوسته و بزرگ و پر از خير در آنجا عرعر و خزم مىرويد و نيز انجير و ديگر ميوهها و در آنجا بستانها و منازلى است از آن مزينه .
هامش
( 1 ) - سمهودى ، ج 2 ، ص 169 .
( 2 ) - سمهودى ، ج 2 ، ص 390 .