است ، سپس تا خليص وامج يك منزل است ، سپس تا خيم يك منزل است ، سپس تا جحفه يك منزل است ، سپس تا ابواء يك منزل است ، سپس تا سقيا بنى غفار يك منزل است ، سپس تا عرج يك منزل است ، سپس تا روحاء يك منزل است سپس تا رويثه يك منزل است سپس تا يثرب يك منزل است . « 1 » ملاحظه مىشود كه مقدسى همهء منازل ميان رويثه و مدينه را حذف كرده و خيم را افزوده است .
از آنچه گفتيم معلوم شد كه مؤلفان كتب مسالك كه از آنان ياد كرديم از ساكنان عراقاند و ابن خردادبه مأخذى است كه قدامه و ابن رسته از او برگرفتهاند . او در ذكر مواضع بين راه ، فواصل آنها را بر حسب ميل معين كرده ولى يعقوبى و مقدسى فقط مواضع را بر حسب ترتيبى كه هستند بيان نموده و نيز فواصل را بر حسب منازل .
در طى سه قرن اوليهء اسلامى ، شمارى از مؤلفان در حجاز و منطقهء مدينه ظهور كردند كه معروفترين آنها زبير بن بكّار و ابن شبه و ابن زباله و يحيى بن الحسن و عرّام بن اصبغ و محمد بن عبد الله اسدى بودند . از آثار آنان جز كتب عرّام و برخى از كتاب ابن شبه به دست ما نرسيده است . بقيه كتابها خود مفقود شدهاند و قطعاتى از آنها در مطاوى كتب ديگر باقى مانده است . مانند آنچه سمهودى در كتاب « وفاء الوفا » آورده يا بكرى در كتاب « معجم ما استعجم » و يا كتاب مناسك منسوب به حربى آمده است . البته ما نمىتوانيم يقين كنيم كه آنچه در اين كتابها آمده در اصل چگونه بوده است . و آيا براى منازل بين راه مكه و مدينه فصل خاصى داشتهاند ؟ ولى از مطالب بسيارى كه در اين زمينه سمهودى و يا محمد بن عبد الله اسدى نقل كردهاند ، مىتوان يقين كرد كه آنان در ذكر مواضع بين راه و فواصل آنها از يكديگر بحث مستوفى كردهاند .
اما ابن شبه ، بخشى كه از كتاب او باقى مانده ، از خلفا و از مهاجرين در مدينه بحث مىكند . و عرّام در كتاب « جبال تهامه و اوديتها » شمار كثيرى از اماكن و آبشخورهاى مردم و مزارع ميان مكه و مدينه را برشمرده ، ولى به دقت فواصل و ابعاد آنها را مشخص نكرده است و نيز بر حسب تتابع جغرافيايى مكان آنها را معين ننموده .
در كتاب « المناسك » صفحات بسيارى است از اماكن بين مدينه و مكه . مؤلف آنها را به ترتيب برشمرده و فواصل آنها را نسبت به يكديگر معين كرده و معلومات ارزشمندى به
هامش
( 1 ) - احسن التقاسيم ، ص 106 .