رسول الله ( ص ) بود . فقيه و محدث و قاضى بود . او راست در لغت ، كتاب النوادر و كتاب غريب المصنّف و كتابهايى در نحو و مذهب متروك ( ؟ ) . ليث بن مظفر يار و مصاحب خليل احمد از كسانى بود كه از او نحو و لغت آموخت و از او روايت نمود . او را در زمان خود در كوفه همتايى نبود و كس در چيزى كه مىگفت با او مخالفت نمىنمود . فرّاء از او بسيار روايت كرده .
محمد بن سعيد گويد كه قاسم بن معن ، ابو عبد الله كنيه داشت . عهدهدار قضاى كوفه بود ولى از اين شغل هيچ بهرهء دنيوى نگرفت تا وفات كرد . به حديث و فقه و شعر و نسب و ايام مردم دانا بود . او را شعبى زمانش مىگفتند . مردى ثقه بود و هم بخشنده .
احمد بن كامل گويد : قاسم بن معن هذلى از اصحاب ابو حنيفه بود و در نقل از او حجت بود و در لغت و فقه مقامى ارجمند داشت .
آوردهاند كه قاسم بن معن مىگفت : بر عيسى بن موسى داخل شدم . مرا گفت : در پى تو فرستادهام ، براى امر خيرى . او در نظر من حقير آمد آنسان كه در مجلس او چهار زانو روى زمين نشستم . گفت : آيا در مجلس من چهار زانو مىنشينى ؟ اى غلام بيا پاها و زانوهاى او از هم بگشاى . گفتم : نپندارم كه به هيبت امير لطمهاى زده باشم . گفت : بايد قضاى كوفه را بر عهده گيرى . گفتم : نمىگيرم . گفت : اگر سرپيچى كنى تو را هفتاد و پنج تازيانه مىزنم . گفتم : بعد از هفتادسالگى كسى را تازيانه نمىزنند . به راستى اگر نپذيرم خواهى زد ؟ گفت : آرى . گفتم : پس پذيرفتم . .
916 - قتادة بن دعامة السّدوسى [ 1 ]
ابو الخطّاب كنيه داشت . كور مادرزاد بود . پدرش از اعراب باديه بود . او نيز در باديه متولد شد . نخست معتقد به قدر بود ولى از آن عقيده بازگشت . او به قرآن و حديث عالم بود .
وى از طبقهء سوم تابعين بود . در بصره به سال 117 در ايام هشام بن عبد الملك درگذشت .
از حسن بصرى و ابن سيرين قرائت آموخت . هر روز سوارى از سوى بنى اميه به در خانهء
هامش
[ 1 ] طبقات ابن سعد 7 : 229 ، المعارف : 462 ، المعرفة و التاريخ 2 : 227 ، و نور القبس : مواضع متعدد ، طبقات الشيرازى : 89 ، انباه الرواة 3 : 35 ، انساب السمعانى ( السدوسى ) ، ابن خلكان 4 : 85 ، تذكرة الحفاظ : 122 ، سير الذهبى 5 : 268 ، ميزان الاعتدال 3 : 385 ، عبر الذهبى 1 : 146 ، الوافى للصفدى ( خ ) ، نكت الهميان 230 ، البداية و النهاية 9 : 313 ، طبقات ابن الجزرى 2 : 25 ، مرآة الجنان 1 : 251 ، تهذيب التهذيب 8 : 351 ، النجوم الزاهرة 276 ، الشذرات 1 : 153 .