جهلش رها كنم كه اگر او را از چنين گفتارى بازمىداشتم و او را به كتابهاى جاحظ راه مىنمودم او انسان مىشد . اى ابو القاسم كتابهاى جاحظ نخست آموزگار عقلند و دوم آموزندهء ادب .
آثار جاحظ عبارتند از : كتاب الحيوان ، در هفت جلد و بر آن كتاب ديگرى افزوده و آن را كتاب النساء ناميده در فرق ميان زن و مرد ؛ كتاب البغل كه ابن نديم گويد اين دو كتاب را به خط زكريا بن يحيى ديدهام ، او ابو يحيى كنيه داشت ورّاق جاحظ بود ؛ كتاب ديگرى به نام كتاب الابل بر آن افزوده كه نه به سخن جاحظ مىماند و نه شبيه به آن است .
جاحظ كتاب الحيوان را به نام محمد بن عبد الملك زيّات نوشته . ميمون بن هارون گويد : به جاحظ گفتم آيا در بصره آب و ملكى دارى ؟ لبخند زد و گفت : منم و زنى و كنيزى كه خدمت او مىكند و خادمى و خرى . كتاب الحيوان را به محمد بن عبد الملك دادم ، مرا پنج هزار دينار داد و كتاب البيان و التبيين را به ابن ابى دؤاد و او هم مرا پنج هزار دينار داد و كتاب الزرع و النخل را به ابراهيم بن عباس صولى دادم او نيز مرا پنج هزار دينار داد . به بصره بازگشتم و مرا ملكى بود كه نه شخم زدن زمين مىخواست و نه كود دادن به آن .
كتاب البيان و التبيين دو نسخه است . نسخهء اول و دوم . و نسخهء دوم صحيحتر و بهتر از اول است ، كتاب النّبى و المتنبّئ ، كتاب المعرفة ، كتاب جوابات كتاب المعرفة ، كتاب مسائل كتاب المعرفة ، كتاب الرّد على اصحاب الالهام ، كتاب نظم القرآن ، در سه نسخه ، كتاب مسائل القرآن ، كتاب فضيلة المعتزلة ، كتاب الرّد على المشبّهة ، كتاب الامامة على مذهب الشيعة ، كتاب حكاية قول اصناف الزيدية ، كتاب العثمانية ، كتاب الاخبار و كيف تصح ، كتاب الرّد على النصارى ، كتاب عصام المريد ، كتاب الرّد على العثمانية ، كتاب امامة معاويه ، كتاب امامة بنى العباس ، كتاب الفتيان ، كتاب القوّاد ، كتاب اللّصوص ، كتاب ذكر ما بين الزيديّة و الرافضة ، كتاب صياغة الكلام ، كتاب المخاطبات فى التوحيد ، كتاب تصويب علىّ فى تحكيم الحكمين ، كتاب وجوب الامامة ، كتاب الاصنام ، كتاب الوكلاء و الموكلين ، كتاب الشارب و المشروب ، كتاب افتخار الشتاء و الصيف ، كتاب المعلمين ، كتاب الجوارى ، كتاب نوادر الحسن ، كتاب البخلاء ، كتاب الفخر ما بين عبد شمس و مخزوم ، كتاب العرجان و البرصان ، كتاب فخر القحطانية و العدنانية ، كتاب
معجم الأدباء ( فارسي ) — صفحة 915
مساهمون: ياقوت الحموي
ص٩١٥