( اخلاق الشطّار ) يموت بن مزرّع از دايى خود جاحظ حكايت مىكند كه گفت : مرد بايد سخاوتمند باشد آن قدر كه به اسراف نكشد . شجاع باشد نه آن قدر كه به حماقت و تهور كشد ، در كارها محتاط باشد نه آن قدر كه بگويند ترسوست ، در كارها برنده باشد نه آنگونه كه به بىشرمى كشد ، زبانآور باشد نه آن سان كه بيهوده گوى بود ، خاموشى گزيند نه آن قدر كه پندارند گنگ است ، بردبار باشد نه بدانسان كه كارش به خوارى كشد ، انتقام خود بگيرد نه تا سر حد ستم . باوقار باشد نه بليد و كانا ، سخن سنج باشد نه اهانتگر . سپس ديديم كه رسول خدا ( صلى الله عليه و آله ) همهء اين امور را در يك جمله بيان فرمودهاند :
خير الامور اوساطها و دانستيم كه جوامع الكلم و فصل الخطاب موهبتى است كه او را داده شده .
جاحظ در اواخر عمر فالج شد و نيم بدنش از كار افتاد . احمد بن يزيد بن محمد مهلّبى از پدرش حكايت كرد كه گفت : المعتزّ بالله مرا گفت : خبر مرگ جاحظ رسيد ، گفتم عمر و نعمت امير المؤمنين باقى باد . و اين در سال 255 بود . .
875 - عمرو بن عثمان بن قنبر [ 1 ]
كنيهاش ابو بشر بود و به قولى ابو الحسن ولى به ابو بشر مشهورتر است . سيبويه لقب است و معنى آن بوى سيب است . گويند مادرش او را در كودكى مىرقصانيد و پىدرپى مىگفت سيب بويه . ابن خالويه در اين اشتقاق نظر ديگرى دارد . مىگويد هركس با او ملاقات مىكرد رايحهء عطر از او به مشامش مىآمد . ازاينرو او را سيبويه گفتند . از سى و بوى يعنى كسى است كه از او بوى سى عطر مى به مشام مىرسد . نديدهام كسى اين رأى را جز ابن خالويه داشته باشد . اصل او از بيضاى فارس بود ولى در بصره پرورش يافت و به قول ابن قانع در بصره به سال 161 وفات كرد . مرزبانى گويد : در شيراز به سال 180 در گذشت . خطيب گويد در سنّ 32 سالگى و بعضى گويند در چهل و اند سالگى و اين
هامش
[ 1 ] المعارف : 544 ، الفهرست : 57 ، طبقات الزبيدى : 66 ، اخبار النحويين البصريين : 15 ، تهذيب الازهرى 1 : 19 ، نور القبس : 95 ، مراتب النحويين : 65 ، تاريخ بغداد 12 : 195 ، نزهة الالباء 71 ، تاريخ ابى المحاسن : 90 ، انباه الرواة 2 : 346 ، ابن خلكان 3 : 463 ، سير الذهبى 8 : 311 ، عبر الذهبى 1 : 278 ، الشريشى 2 : 17 ، فهرست ابن خير ( صفحات متفرقه ) ، مرآة الجنان 1 : 445 ، البداية و النهاية 10 : 170 ، النجوم الزاهرة 2 : 99 ، بغية الوعاة 2 : 229 ، نفح الطيب 4 : 79 ، الشذرات 1 : 252 ، روضات الجنات 5 : 319 ، اشارة التعيين : 242 .