آرد . . . ، سپس ابو عثمان جاحظ كه خطيب مسلمانان بود و شيخ متكلمان ، در سخن گفتن همانند سحبان در بلاغت و در جدل چونان نظّام ، به هنگام جد عامر بن عبد قيس و به هنگام هزل برتر از مزيّد ، حبيب دلها و راحت جانها ، شيخ ادب و لسان عرب ، زبان و قلم با هم داشت و گفتار و علم و رأى و ادب و نثر و نظم در يك جاى گردآورده بود .
ابو حيان گويد : از ابو بكر بن خشّاب حكايت شده كه گفت : ابو عثمان جاحظ در ابتداى كتاب الحيوان نام كتابهايى را كه خود تصنيف كرده آورده است . از آن جمله كتاب الفرق بين النّبى و المتنبّي و كتاب دلائل النبوّة . جاحظ آن دو كتاب را جدا از هم نام برده . و در فرق بين النّبى و المتنبّئ در جلد چهارم آورده است : دوست داشتم بدانم كه آيا آن دو نام يك كتاب هستند يا دو كتاب . به هر جا سر زدم و از هركس پرسيدم به جايى نرسيدم و تنها به كتاب دلائل النبوة دست يافتم . چون از مصر به مكه رفتم در عرفات كسى را گفتم كه منادى كند در ميان حاجيان كه هر يك از جايى از اين جهان آمده بودند كه خدا رحمت كند كسى را كه اگر كتاب النبى و المتنبّى ابو عثمان جاحظ را ديده است به هر صورت كه هست مرا از آن آگاه كند . منادى سراسر عرفات را گرديد و كسى آن كتاب را نمىشناخت .
ابن خشّاب گويد : با اين كار مىخواستم در برابر نفس خويش معذور باشم . مؤلف گويد كه در بيان فضيلت ابو عثمان همين بس كه كسى مانند ابن خشّاب با وجود معرفت علوم فلسفى ، كه خود يكى از اعاظم و سران معتزله بود ، آن چنان به آثار جاحظ دل مىبازد كه در عرفات ندا مىدهد و كتاب او را مىطلبد . اين كتاب امروزه موجود و در دست مردم است و كمتر كتابخانهاى خالى از آن است . من خود قريب صد نسخه يا بيشتر از آن ديدهام .
در كتاب هلال آمده است كه ابو الفضل بن عميد گفت : سه علم از علوم مردم ، روزى خوار سه تن هستند : فقه روزى خوار ابو حنيفه است و كلام روزى خوار ابو الهذيل و بلاغت و علوم زبان و فصاحت روزى خوار ابو عثمان جاحظ .
ابو القاسم سيرافى گويد : به مجلس استاد رئيس ابو الفضل وارد شديم . مردى دربارهء جاحظ سخن گفت . از قدر و منزلت او فرو كاست . استاد عميد همچنان بردبارى مىورزيد . چون آن مرد برفت او را گفتم : چه شد كه استاد با آنكه در چنين مواردى سخن اينگونه كسان را برنمىتابد پاسخ اين مرد را نداد . گفت : ديدم بهتر اين است كه او را در
معجم الأدباء ( فارسي ) — صفحة 914
مساهمون: ياقوت الحموي
ص٩١٤