سلطان نياز به سه خصلت دارد : مال و عقل و صبر . به آنكه پيام آورده بود گفتم : وزير را بگوى كه اگر مالى مىداشتم مرا از طلب بىنياز مىكرد و اگر صبر مىداشتم بر خوارى اى كه بر درگاه تو مىكشم صبر مىكردم و اگر عقلى مىداشتم بدان دريافته بودم كه از عطاى تو بهرهاى نخواهم يافت . حسن بن سهل فرمان داد سى هزار درهم به من دهند . و از ابو الفضل احمد بن طاهر روايت شده كه گفت [ 1 ] : روزى در مجلس يكى از دوستانم بودم .
على بن عبيدهء ريحانى هم با من بود . در آن مجلس زنى بود كه على بن عبيده دوستش مىداشت . هنگام ظهر فرا رسيد و ما براى نماز برخاستيم و على و آن زن همچنان گرم صحبت بودند . سخنشان به درازا كشيد ، و نزديك بود كه وقت نماز بگذرد . گفتم يا ابا الحسن به نماز برخيز . او به آن زن اشارت كرد و گفت : تا خورشيد غروب كند . يعنى تا وقتى كه اين زن برخيزد . من از اين جواب نيكو و سرعت ذهن و كنايه در شگفت شدم . از آثار اوست :
كتاب المصون ، كتاب التدرّج ، كتاب رائد الودّ ، كتاب المخاطب ، كتاب الطارف ، كتاب الهاشمى ، كتاب الناشئ ، كتاب الموشّح ، كتاب الجدّ ، كتاب شمل الالفة ، كتاب الزمام ، كتاب المتحلّى ، كتاب الصبر ، كتاب سناوبها [ 2 ] ، كتاب مهرازاد خشيش ، كتاب صفة الدنيا ، كتاب روشناى دل ، كتاب سفر الجنّه ، كتاب الانواع ، كتاب الوشيج ، كتاب العقل و الجمال ، كتاب ادب جوانشير ، كتاب شرح الهوى ، كتاب الطّاوس [ 3 ] ، كتاب المسجّى ، كتاب اخلاق هارون ، كتاب الاسنان ، كتاب الخطب ، كتاب الناجم ، كتاب صفة الفرس ، كتاب النبيه ، كتاب المشاكل ، كتاب فضائل اسحاق ، كتاب صفة الموت ، كتاب السّمع و البصر ، كتاب اليأس و الرجاء ، كتاب صفة العلماء ، كتاب انيس الملك ، كتاب المؤمّل و المهيب ، كتاب ورود و ودود الملكتين ، كتاب النّملة و البعوضة ، كتاب المعاقبات ، كتاب مدح النديم ، كتاب الجمل ، كتاب خطب المنابر ، كتاب النكاح ، كتاب الايقاع ، كتاب الاوصاف ، كتاب امتحان الدهر ، كتاب الاجواد ، كتاب المجالسات ، كتاب المنادمات .
گويند كه مأمون از يحيى بن اكثم و ثمامة بن الاشرس و على بن عبيدهء ريحانى از معنى عشق پرسيد ، هر يك از آنان چيزى گفتند ولى مأمون پاسخ ثمامه را پذيرفت و او را آفرين
هامش
[ 1 ] اين حكايت در ربيع الابرار 3 : 125 ، البصائر 4 : 162 ، لطائف الظرفاء : 84 ، لطائف اللطف : 114 نيز آمده است .
[ 2 ] م : سياريها .
[ 3 ] م : طارس