خطيب گويد [ 1 ] : فرّاء گفت كه كسائى علم نحو را در بزرگى آغاز كرد و سبب آن بود كه بر قومى از هبّاريان وارد شد و از رنج راه كوفته شده بود ، گفت : قد عيّيت گفتند : آيا با ما مجالست مىكنى و حال آنكه در كلام تو لحن و غلط است ؟ كسائى گفت : چگونه ؟ گفتند :
اگر مرادت بيچارگى و سرگشتگى است در كارى ، بايد بگويى عييت بدون تشديد و اگر مرادت خستگى و كوفتگى است بايد بگويى اعييت كسائى پرسيد كه نزد چه كسى نحو فرا گيرد ، گفتند نزد معاذ هرّاء . كسائى نزد او رفت و هر چه او مىدانست بياموخت ، سپس عازم بصره شد و خليل را ديد و به حلقهء درس او پيوست . در اين حال يكى از اعراب او را گفت كه بنى اسد و تميم را كه فصاحت نزد آنهاست واگذاشتهاى و به بصره آمدهاى ؟ كسائى از خليل پرسيد كه علم خود از كجا آموخته است ؟ گفت : از باديههاى حجاز و نجد و تهامه . كسائى بازگشت ، پانزده شيشهء مركب را در نوشتن آنچه از اعراب مىشنيد ، غير از آنچه به خاطر مىسپرد ، تمام كرد ولى در همه حال مقصد و مقصودش خليل بود . وقتى كه به بصره آمد خليل مرده بود و يونس نحوى جاى او گرفته بود . ميان او و يونس بحثهايى در گرفت . سرانجام يونس به دانش او اقرار كرد و او را در صدر مجلس خود جاى داد .
خطيب گويد كه عبد الرحيم بن موسى گفته است [ 2 ] كه از كسائى پرسيدم ، چرا تو را كسائى ناميدهاند . گفت : زيرا به جاى جامهء احرام در كساى خود محرم شدم و قول ديگر ، كه راوى آن خلف بن هشام است ، گويد كه كسائى وارد كوفه شد و به مسجد سبيع رفت .
حمزة بن حبيب زيّات در آنجا قرآن درس مىداد . كسائى به هنگام اذان صبح پيش رفت درحالىكه از سرما كسائى سياه به خود پيچيده بود . چون حمزه نماز به پايان برد پرسيد چه كسى زودتر از ديگران آمده است ؟ بخواند . گفتند آن كسائى يعنى كسى كه كسا بر خود پيچيده است . نظرها به سوى او بازگشت . استاد گفت : اگر جولاه باشد سورهء يوسف را مىخواند و اگر فلاح باشد سورهء طه را . كسائى شنيد و به خواندن سورهء يوسف پرداخت . ولى چون به قصهء گرگ رسيد « فاكله الذيب » خواند بدون همزه . زيّات گفت : به همزه است و كسائى براى قرائت خود دلايلى آورد . ازآنپس او را كسائى گفتند .
مرزبانى از ابن اعرابى حكايت كند كه كسائى با آنكه داناترين مردم بود همواره مورد
هامش
[ 1 ] تاريخ بغداد 11 : 404 ، انباه الرواة 2 : 257 - 258 ، بغية الوعاة : 163 .
[ 2 ] تاريخ بغداد 11 : 404 - 405 ، انباه الرواة 2 : 258 - 259 .