فليست خراسان التى كان خالد * بها اسدا اذ كان سيفا اميرها
هر يك از فضلاى خراسان بر اين بيت شرح نوشتند . سپس گويد على بن الحسين بر ابو على فسوى و عبد القاهر پيشى گرفت . از آثار اوست : كتاب شرح اللمع و كتاب كشف المشكلات و ايضاح المعضلات فى علل القرآن . در پايان كتاب شرح المشكلات اين عبارتها را خواندم : بعد از تصنيف كتاب الجوهر و كتاب المجمل و كتاب الاستدراك على ابى على و كتاب البيان فى شواهد القرآن ، اين كتاب را املا كردم و به زودى براى تو كتابى گردمىآوردم كه در آن اقوالى در معنى آيه بدون بيان اعراب يعنى خصوصيات نحوى و آنچه متعلق به صناعت آن است گرد خواهم آورد . .
756 - على بن حمزهء كسائى نحوى [ 1 ]
ابو الحسن على بن حمزة بن عبد الله بن عثمان از فرزندان بهمن پسر فيروز . او از موالى بنى اسد بود . در قرائت و نحو و لغت يكى از هفت قرّاء مشهور است . كسائى از مردم كوفه بود و در بغداد اقامت گزيد . روايت حديث مىكرد و كتابهايى تصنيف مىنمود . در رى هنگامى كه رشيد را همراهى مىكرد - و بعد از اين در آن سخن خواهيم گفت - وفات كرد به سال 182 يا 183 و به قولى 189 . مهدى بن سابق گويد در سال 192 . كسائى و محمد بن حسن فقيه ، مصاحب ابو حنيفه ، در يك روز وفات كردند و رشيد گفت : امروز فقه و عربيت مردند . خطيب گويد [ 2 ] : كسائى به هفتادسالگى رسيد .
او معلم فرزند رشيد بود و خليفه او را بر ديگران برترى نهاد و او را از طبقهء معلمان فراتر برد و در طبقه مجلسنشينان و نديمان قرار داد . كسائى بر شيوهء حمزهء زيات قرائت آموخت ، سپس خود براى خود قرائتى برگزيد . از سليمان بن ارقم و ابو بكر بن عياش سماع كرد . در ميان قرّاء كس ديگرى است كه او را كسائى صغير گويند نام او محمد بن يحيى است و ابن مجاهد از خلف بن هشام بزّار [ 3 ] و او از محمد بن يحيى روايت مىكند .
هامش
[ 1 ] المعارف : 545 ، مراتب النحويين : 74 ، طبقات الزبيدى : 138 ، الفهرست : 72 ، تاريخ بغداد 11 : 403 ، نور القبس : 283 ، نزهة الالبّاء : 67 ، تاريخ ابى المحاسن : 190 ، انباه الرواة 2 : 256 ، ابن خلكان 3 : 295 ، سير الذهبى 9 : 131 ، عبر الذهبى 1 : 302 ، مرآة الجنان 1 : 421 ، البداية و النهاية 11 : 201 ، تهذيب التهذيب 7 : 313 ، طبقات ابن الجزرى 1 : 535 ، طبقات الداودى 1 : 399 ، النجوم الزاهرة 2 : 130 ، بغية الوعاة 2 : 162 ، الشذرات : 321 ، اشارة التعيين : 217 .
[ 2 ] تاريخ بغداد 11 : 414 ، نور القبس : 283 .
[ 3 ] م : بزاز .