حجت و ثقه بود . به كتاب خدا آگاه و به فرايض بصير و خبير به عربيت و حافظ حديث و عابد و زاهد و خاشع و مطيع اوامر پروردگار و پرهيزگار و بىنظير بود . اعمش روزى او را ديد كه مىآمد گفت و بشّر المحسنين . ابن فضيل مىگفت كه نپندارم كه خدا بلا را از مردم كوفه دفع كند مگر به طفيل وجود حمزه . شعيب بن حرب مىگفت : قرائت حمزه به مرواريد ماند . استاد و شيخ او ، او را كه مىآمد ديد ، گفت اين حبر قرآن است . سفيان ثورى مىگفت حمزه در قرآن و فرايض بر همهء مردم غالب آمده است . ابو حنيفه او را گفت : دو چيز است كه تو در آنها بر ما غلبه يافتهاى و ما در آن دو با تو منازعه نكنيم : يكى قرآن و يكى فرايض . يحيى بن معين او را موثق شمرد و گفت : وى حسن الحديث است و نسائى مىگفت : اهميتى ندارد . اما ابن حنبل و ابو بكر بن عياش و يزيد بن هارون و عبد الرحمن بن مهدى و عبد الله بن ادريس و حمّاد بن زيد قرائت حمزه را نمىپسنديدند به سبب مدّ مفرط و سكت و اعتبار همزه در وقف و اماله و تكلفهاى ديگر . و حال آنكه حمزه نيز اين چيزها را ناپسند مىشمرد و از آنها نهى مىكرد . كسى را كه در مدّ افراط مىكرد ، گفت : چنين مكن ، ندانى كه بالاتر از سفيدى پيسى است و بالاتر از مجعد بودن كوتاهى موست ؟ بالاتر از قرائت هم ديگر قرائت نباشد . در هر حال قرائت حمزه را موافقان و مخالفان بود .
حمزه بن حبيب در زادگاهش حلوان به سال 156 و به قولى 158 ، در سن هفتاد و ششسالگى ، در گذشت .
435 - حمزة بن حسن اصفهانى [ 1 ]
ابو عبد الله كنيه داشت . به فضل و دانش مشهور و بلندآوازه با تأليفات نيكو . ولى با اين همه سبك مغز و ناقص عقل بود . در زمان او هيچكس بهتر از او به زبان فارسى آگاه نبود او را آثارى است چون كتاب تاريخ اصفهان و كتاب الامثال على افعل و كتاب اصفهان و اخبارها و كتاب التشبيهات و كتاب الامثال الصادرة عن بيوت الشعر و كتاب انواع الدعاء و كتاب التنبيه على حدوث التصحيف و كتاب رسائل و كتاب التماثيل فى تباشير السرور و نيز كتابى كه در آن اخبار ده تن از شاعران نوآور را گردآورده كه نخستين آنها
هامش
[ 1 ] الفهرست : 154 ، ذكر اخبار اصبهان 1 : 300 ، انباه الرواة 1 : 335 ، المختصر ( اين شرح حال از المختصر است ) .
سمعانى در الانساب سال وفات او را پيش از 360 ضبط كرده و از كتاب سنى ملوك الارض و الانبياء برمىآيد كه او در سال 351 زنده بوده .