عميد در بازار گندمفروشان قم گندم پاك مىكرد . صاحب در علم اشتهار داشت و از هر فنى نصيبى فراوان و نيز اهل فصاحت و سياست و بر همگنان رجحان داشت و از وصف بىنياز . به سال 326 ، در ماه ذوالقعدة ، متولد شده بود .
صاحب وزارت مؤيد الدولة ابو منصور بويه ، فرزند ركن الدوله ابو على حسن بن بويه ، و برادرش فخر الدوله را بر عهده داشت . وزارتش هيجده سال و يك ماه مدت گرفت . بنا بر قول حافظ ابو نعيم ، وى در بيست و چهارم صفر سال 385 وفات كرد .
عبّاد ، پدر صاحب ، اهل علم و فضل بود . از ابو خليفه فضل بن حباب [ 1 ] و جز او از علماى بغداد و اصفهان و رى علم آموخت و كتابى در احكام قرآن نوشت . از مذهب اعتزال دفاع مىكرد . فرزندش وزير ابو القاسم بن عبّاد و ابن مردويه اصفهانى از او روايت مىكردند . عباد در سال 385 ، يعنى همان سالى كه پسرش وفات كرد ، جهان را بدرود گفت . همهء آنچه را كه ما از اخبار عبّاد ، پدر وزير آورديم از كتاب المنتظم [ 2 ] تاريخ ابو الفرج بن جوزى است . ميان عبّاد و حسن بن عبد الرحمن بن حمّاد قاضى مكاتبات و مراسلاتى بود معروف و مدوّن .
صاحب در آغاز كار كاتبى خرد بود در خدمت ابو الفضل بن عميد . اندك اندك كارش بالا گرفت تا سمت كتابت مؤيد الدولة بن ركن الدولة بن بويه ، برادر عضد الدولة بن ركن الدولهء ديلمى يافت . در اين هنگام مؤيد الدوله اميرى بيش نبود . صاحب به خدمت او در آمد . مؤيد الدوله در او كفايت و شهامت ديد . و او را به صاحب كافى الكفات ملقب نمود . چون ركن الدوله در گذشت ، فرزندش مؤيد الدوله بر بلاد او ، يعنى رى و اصفهان ، دست يافت و ابو الفتح بن عميد وزير پدرش را خلعت داد و او را بر همان كار كه در ايام پدر داشت برگماشت . تا آنگاه - چنان كه در شرح حال او آوردهايم - كه كشته شد . سپس صاحب بن عبّاد را به وزارت برگزيد . صاحب را بر ملك و اموال خود مستولى ساخت .
صاحب بر اين مقام بود تا مؤيد الدوله وفات كرد . فخر الدوله ، برادر مؤيد الدوله ، از برادرش عضد الدوله گريخته و به خراسان به نزد سامانيان و قابوس وشمگير پناه برده بود . البته اين كتاب را گنجايش اخبار او نيست . صاحب نزد او كس فرستاد و او را احضار كرد و بر سرير امارت آن بلاد مستقر گردانيد و خود زمام كارهاى او بر دست گرفت .
هامش
[ 1 ] م : خبّاب .
[ 2 ] المنتظم 7 : 184 .