صاعد از او روايت كردهاند . وى مردى متقى و فقيه بر مذهب مالك بن انس بود . مذهب او را هم شرح داد و هم خلاصه كرد و مسند و چند كتاب در علوم قرآن نوشت . كتاب حديث مالك و كتاب يحيى بن سعيد انصارى و كتاب ايوب سختيانى را جمع كرد . در بغداد مكان داشت و عهدهدار امر قضاى آن ديار بود و تا زمان مرگ به همان شغل بود .
خطيب گويد [ 1 ] : خاستگاه اسماعيل بن اسحاق بصره بود . فقه را بر مذهب مالك از احمد بن معذّل [ 2 ] فرا گرفت و در علم اشتهار تمام يافت . از مذهب مالك و برترى آن مطالبى نشر داد كه تا آن زمان در عراق سابقه نداشت . علاوه بر آن ، عالم به قرآن بود و در اين موضوع كتابهاى بسيار نوشت . از آن جمله كتاب احكام القرآن ، كتاب القراءات ، كتاب معانى القرآن . وى در عصر خود يكتا بود و در نحو و لغت به نهايت رسيده بود ، همانند مبرّد . تولدش در سال 199 بود . مردم از اكناف براى آموختن علم به نزد وى مىآمدند و هر گروهى علمى مىآموخت . مثلا گروهى حديث فرا مىگرفتند و گروهى علوم قرآنى و قراءات و فقه . اما پرهيزگارى و عدالتش را در امر قضا نياز به ذكر نيست . هرگاه از كار قضا فراغت مىيافت به علم مىپرداخت . قريب به پنجاه سال در سمت قضا بود . خطيب اين قول را گزافه مىداند . آغاز كارش در عهد متوكل بود ، پس از مرگ سوار بن عبد اللّه بن سوار بن عبد اللّه . متوكل قضاوت جانب شرقى بغداد را در سال 246 به او واگذاشت و جز مهتدى كسى او را معزول نساخت . زيرا وى برادر مهتدى حماد بن اسحاق را به جرمى بگرفت و تازيانه زد . و او معزول بود تا آنگاه كه مهتدى [ 3 ] كشته شد و معتمد به جاى او قرار گرفت . معتمد قضاى دو جانب شرقى و غربى بغداد را به او داد . ولى قاضىالقضاتى نداشت . قاضى القضاة حسن بن ابى الشوارب بود كه در سامراء مىزيست .
گويند عبدون بن صاعد وزير ، كه مردى مسيحى بود ، بر قاضى اسماعيل بن اسحاق وارد شد . اسماعيل از جاى برخاست و خوش آمد گفت . نشان انكار در چهرهء حاضران مشاهده كرد . چون وزير نصرانى برفت ، حاضران را گفت : انكار را در چهرههاى شما ديدم و حال آنكه خداى تعالى مىفرمايد :
لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ
( الممتحنة : 8 ) و اين مرد حوائج مسلمانان را برمىآورد . سفير ميان ما و خليفهء ماست و اينها كارهايى نيكوست . مردم ساكت شدند .
هامش
[ 1 ] تاريخ بغداد : 285 - 286
[ 2 ] م : معدّل .
[ 3 ] مهتدى در ماه رجب سال 256 به قتل رسيد .