قريه است ابو حامد احمد بن محمد خارزنجى ، امام اهل ادب در خراسان كه فضلاى زمان به فضل و دانش او گواهى دادهاند . چون بعد از سال 330 حج به جاى آورد ، ابو عمر زاهد دوست و مصاحب ثعلب و مشايخ عراق به پيشوايى او گواهى دادند . نيز كتاب او معروف به التكملة دليل فضل و تقدّم اوست . چون به بغداد درآمد مردم از دانش وسيع او در لغت در شگفت شدند . و گفتند كه اين خراسانى هرگز به باديه نرفته ولى در ادب عرب بر همگان برترى دارد . پشتى گفت : من ميان دو عرب پشت و طوس هستم .
خارزنجى از ابو عبد الله محمد بن ابراهيم پوشنجى سماع حديث كرد و به نقل حديث پرداخت و حاكم ابو عبد الله حافظ از او حديث شنيد . در ماه رجب سال 348 در گذشت .
همهء اين مطالب را سمعانى از كتاب حاكم نقل كرده است .
ازهرى گويد [ 1 ] از خراسانيانى كه در زمان ما آثارى پديد آوردهاند از دو تن نام مىبرم يكى احمد بن محمد پشتى است معروف به خارزنجى و ديگر ابو الازهر بخارى . اما خارزنجى كتابى تأليف كرده و آن را التكملة ناميده و مىخواسته كتاب العين منسوب به خليل بن احمد را تكميل كند ، اما بخارى كتاب خود را الحصائل ناميده و مىخواسته است آنچه را خليل از بيان آن غفلت ورزيده حاصل كند . به ابتداى كتاب خارزنجى نگريستم ديدم نام كتبى را كه كتاب خود را از آنها برگرفته است ذكر كرده و گويد كه كتاب خود را از كتابهاى مذكور استخراج كرده و گويد شايد برخى بر من ايراد كنند كه من مطالبى را به اين علما نسبت دادهام بدون آنكه خود از آنها سماع كرده باشم درحالىكه نقل خبر از كتابهاى آنها چون نقل خبر از خود آنهاست و اين براى كسانى كه غث و سمين را از هم تميز مىدهند و صحيح و سقيم را مىشناسند عيبى نيست . همان گونه كه ابو تراب صاحب كتاب الاعتقاب كرده . او از خليل بن احمد و ابو عمرو بن العلاء و كسائى مطالبى را نقل نموده و همه مىدانند كه ميان آنان فاصله زمانى بوده ، همچنين عتبى از سيبويه و اصمعى و ابو عمرو نقل كرده و هيچ يك از آنها را نديده است .
مؤلف گويد : ازهرى اين ادعا را رد كرده و نوشتن نظر و رأى او به درازا مىكشد . از آثار پشتى است كتاب التكملة و كتاب التفصلة و كتاب تفسير ابيات ادب الكاتب .
هامش
[ 1 ] تهذيب اللغه 1 : 22 - 23 ( قفطى نيز آن را نقل كرده ) .