فصاحت و بلاغت همتايى نيست ، مرا گفتهاند كه در پيرامون قرآن كتابى نوشته در سيزده مجلد كه من آن را نديدهام ولى گويند كه در آن شيوه كس بر او سبقت نيافته است و اين افزون بر ورع و زهد و جلالت قدر اوست ، سوم ابو زيد احمد بن سهل بلخى كه او را نيز نه در گذشته همتايى بود و نه در آينده همتايى خواهد بود . هركس كلام او را در آثار او چون در كتاب اقسام العلوم و كتاب اخلاق الامم و كتاب نظم القرآن و كتاب اختيار السّير و در رسايل و اخوانيات و پاسخهايى كه به پرسشها داده بنگرد اذعان كند كه او بحرى است از بحار علم و ادب و عالم همهء علماست ، كسى ديده نشده كه چون او ميان حكمت و شريعت جمع كرده باشد . سخن دربارهء آن دو بسيار است ، حق آن بود كه در تقريظ هر يك از آن دو كتابى مىنوشتم آن سان كه براى جاحظ نوشتهام .
آوردهاند كه ابو العباس مبرّد وارد دينور شد و به ديدار عيسى بن ماهان رفت . پس از سلام عيسى از او پرسيد : معنى الشاة المجثّمه كه پيامبر ( ص ) ما را از خوردن گوشت آن منع كرده چيست ؟ گفت : گوسفندى است كه شيرش اندك باشد مانند لجبه . پرسيد : آيا شاهدى دارى ؟ گفت : بلى : راجز مىگويد [ 1 ] :
لم يبق من آل الحميد النّسمه * إلّا عنيز لجبة مجثّمه
در اين حال حاجب داخل شد و براى ورود ابو حنيفه اجازت خواست ، چون ابو حنيفه وارد شد ، او را گفت : اى شيخ شاة المجثمه چيست كه پيامبر ( ص ) ما را از خوردن گوشت آن منع كرده است ؟ گفت : گوسفندى است كه هنگام ذبح آن را روى زانو نشانند و از قفا گردنش را ببرند . گفت : شيخ عراق مبرّد گويد به معنى گوسفندى است كه شيرش اندك باشد و آن بيت را خوانده است . ابو حنيفه گفت : سوگند مىخورم كه او اين معنى را از كس نشنيده و آن بيت را در همان ساعت سروده است . مبرّد گفت : راست مىگويد كه من خوش نداشتم كه با آن همه نام و آوازه از عراق آمده باشم و نخستين سؤال را كه از من مىكنند ندانم . ابو حنيفه اين قرار او را تحسين كرد .
ابن نديم [ 2 ] گويد از آثار اوست : كتاب الباه ، كتاب ما يلحن فيه العامّة ، كتاب الشعر و الشعراء ، كتاب الفصاحه ، كتاب الانواء ، كتاب فى حساب الدّور ، كتاب البحث فى حساب الهند ، كتاب الجبر و المقابلة ، كتاب البلدان كه كتابى بزرگ است ، كتاب النّبات كه در آن
هامش
[ 1 ] حاصل معنى : از دودمان حميد جاندارى باقى نماند مگر بز لاغرى كه شيرش اندك بود .
[ 2 ] الفهرست : 86 .