آخرت است ، رحمانيت او به دنيا ، و رحيميت او بآخرت اضافه شده است ، اما صورت دوم كه هر دو هم بآخرت اضافه شده و هم به دنيا ، اشاره به اين حقيقت است كه هر دو اين رحمتها در هر دو سرا وجود دارد ، و چنين نيست كه كفار از جميع وجوه رحمت رحيميهء او محروم شده باشند ، زيرا دعوت آنها به ايمان و بعثت انبياء ، و فرو فرستادن كتب آسمانى براى هدايت آنها ، بهرهء آنها از رحمت رحيميهء او است ، و آنها بخاطر سوء اختيار خود خويشتن را از آن محروم ساخته و آن را ضايع نمودهاند .
مطلب ديگر اينكه اگر كسى ادعا كند كه هر چه رحمت است همهء از آن رحمان و رحيم و آن بخشنده و بخشايشگر است سخنى صحيح گفته است ، زيرا آنچه كه از رحمت و عطوفت و مهربانى در اين عالم ديده مىشود در حقيقت شعاعى از پرتو رحمت حق تعالى و اثرى از آثار او است ، و نسبت آن به ذات اقدس حق از نسبتش بهر كس ديگر درستتر و صادقتر خواهد بود ، و اگر رحمت و عطوفتى به غير او نسبت داده شد از باب تأويل خواهد بود و چنان است كه ما نور چراغ را به مجرد وساطت شيشه در رساندن آن ، به شيشه نسبت بدهيم ، بلكه نسبت رحمت به غير خدا هم چون نسبت دادن اشراق و پرتو افشانى به نور خورشيد ، و نسبت آن به حق تعالى هم چون نسبت اشراق به خود خورشيد است .
مطلب ديگر اينكه گاه مىشود كه ابليس خبيث در دل مؤمن ايجاد شك مىكند باينكه دردها و رنجها و احتياج و ناگواريهائى كه در اين عالم است بخصوص نسبت بمؤمنين و اولياء پروردگار ، با كمال رحمت و قدرت حضرت حق منافات دارد ، و اگر مؤمن در پاسخ بگويد كه اين
اسرار الصلوة ( فارسي ) — صفحة 347
مساهمون: رضا رجب زاده
ص٣٤٧