بر جميع مخلوقات ، و ايجاد او همان رحمانيت او ، و آنچه وجود و هستى يافته رحمت او است ، و رحمت رحيميه ذات اقدس حق عبارت از افاضهء هدايت و كمال نسبت به بندگان مؤمنش در دنيا و اعطاء پاداش و ثواب به آنها در آخرت است ، بنابر اين ، رحمانيت حق تعالى كه مسئلهء ايجاد را شامل مىشود مسئلهء عامى است كه نيك و بد را در بر مىگيرد ، ولى رحيميت او كه هدايت او مىباشد اختصاص بمؤمنين دارد ، و رحمان از جهت اينكه بر رحمت مطلقهء عام دلالت مىكند بر رحمت مخلوقات اطلاق نمىشود ، و از جملهء خصائص حضرت حق تعالى است ، ولى رحمت رحيميه از جهت اينكه اختصاصى و مقيد است ، اطلاق آن بر رحمت و عطوفتى كه بين مخلوقات است مانعى ندارد ، پس آن كس كه بعالم از اين جهت كه قيام آن بايجاد حضرت حق تعالى است بنگرد ، گويا به رحمانيت او نظر نموده و در خارج جز خداوند رحمان ، و رحمتش چيز ديگرى نخواهد ديد ، و اگر كه بعالم باعتبار ايجاد آن از ناحيهء ذات اقدس حق بنگرد چنين است كه گويا جز خداوند رحمان و بخشنده چيز ديگرى نخواهد ديد .
مسئله اى كه باقى مانده اينست كه در بعضى موارد ، رحمان به دنيا ، و رحيم بآخرت اضافه مىشود ، و باز در دعاء ميخوانيم كه هر دو هم به دنيا و هم بآخرت اضافه شده و معصوم عليه السّلام ميفرمايد :
يا رحمان الدنيا و الآخرة و رحيمهما .
اما اول ، اشاره به اين حقيقت است كه رحمت رحمانيهء پروردگار ، عبارت از رحمت مطلقه اى است كه اختصاص بمؤمنين ندارد و رحمت رحيميهء او خاص مؤمنان است ، و چون ظهور اولى در دنيا ، و دومى در
اسرار الصلوة ( فارسي ) — صفحة 346
مساهمون: رضا رجب زاده
ص٣٤٦