يعنى آن كسى كه با ارزانى داشتن رزق ما بر ما رحم مىكند ، و رحيم يعنى آنكه در اديان و دنيا و آخرتمان ، ما را مورد رحم قرار دهد و دين را بر ما سبك گردانيد و آن را آسان نمود ، و باينكه ما را از دشمنانش جدا نموده بر ما رحم كرد .
و در روايتى ديگر كه مورد اعتماد است آمده كه : رحمن بهمهء خلق ، و رحيم بمؤمنين بخصوص ، و در كتاب توحيد در ضمن حديثى آمده كه راوى مىگويد گفتم « الرحمن » فرمود بهمهء عالم ، گفتم « الرحيم » فرمود : تنها بمؤمنين . و در روايت ديگرى رحمان ، به خداوند مهربانى كه روزى آفريدگان را پيوسته بر آنها ارزانى ميدارد گر چه آنها از اطاعت او سر باز زنند ، تفسير شده است .
و صاحب مجمع البيان از عيسى بن مريم عليه السّلام نقل نموده كه فرمود :
الرحمن يعنى رحمان و بخشندهء در دنيا ، و الرحيم ، يعنى بخشندهء در آخرت .
و در يكى از دعاهاى صحيفهء سجاديه آمده است كه :
يا رحمان الدنيا و الآخرة و رحيمهما .
و از امام صادق عليه السّلام روايت شده كه رحمان اسم خاص است براى صفت عام ، و رحيم اسمى عام است براى صفتى خاص .
مىگويم اصل رحمت ، به معناى عطوفت و مهربانى است ، و اين صفت براى ما انسانها سه حالت پديد ميآورد ، اول رقت دل از مشاهدهء حال آن كس كه مورد رحم قرار مىگيرد ، سپس شفقت و دلسوزى نسبت به او ، و پس از آن انجام آنچه كه مقتضاى اين دلسوزى و مهربانى نسبت به او است از احسان و انعام ، و چنين به نظر ميرسد كه آن حالتى كه لفظ « رحم » براى آن وضع شده همان حالت دوم است ، و حالت اول از مبادى
اسرار الصلوة ( فارسي ) — صفحة 344
مساهمون: رضا رجب زاده
ص٣٤٤